Halloween Costume ideas 2015
July 2024


मोहर्रम चा महीना सुरू होताच माझ्या काही हिंदू मित्रांनी ’हॅपी मोहर्म’ चा संदेश पाठवला. मोहर्रम संबंधी स्पष्ट माहिती फार कमी लोकांना आहे. अनेक लोकांना आजही वाटते की हा एक सण आहे. पंजे, डोले, ताजीये, सवार्या आणि त्यांच्या मिरवणुका इत्यादीवरून असा समज होणे साहजिकच आहे. 8 जुलै 2024 पासून सुरू झालेल्या मोहर्रमच्या  सुरूवात झालेली आहे. यानिमित्त मोहर्रम म्हणजे काय? या संबंधीची थोडक्यात आढावा घेतल्यास वावगे ठरणार नाही. मोहर्म महिन्याच्या 10 (10 अक्टोबर 680) तारखेला इराकच्या करबला या शहरामध्ये इस्लामी इतिहासामधील एक महत्त्वाची घटना घडली होती. त्या घटनेची आठवण म्हणून शिया मुस्लिम समुदाय हा मुहर्रमला दुःखाचा महिना म्हणून साजरा करतो. त्यांचे पाहून सुन्नी मुस्लिमांमध्येही ही परंपरा रूजली. मात्र जसेजसे इस्लामी इतिहासाचे ज्ञान अधिकाधिक लोकांपर्यंत पोहोचत गेले तसेतसे सुन्नी मुस्लिमांच्या लक्षात आले की मुहर्रम साजरा करणे, डोले, पंजे, ताजीये, सवार्या बसविणे, 10 मुहर्रमला मिरवणूक काढणे, त्यात स्वतःला जखमी करून घेणे हे प्रकार जाहीलियत (अज्ञानीपणाचेच) नसून इस्लामविरोधीही आहे. 

कहे दो गम-ए-हुसैन मनानेवालों से

मोमीन कभी शोहदा का मातम नहीं करते

है इश्क अपनी जान से ज्यादा आले रसूल से

यूं सरे आम हम उनका तमाशा नहीं करते

रोएं वो जो मुन्कर हैं शहादते हुसैन के

हम जिंदा व जावीद का मातम नहीं करते

इस्लाम एक नैसर्गिक जीवनशैली आहे, ज्यात आनंद आणि दुःख दोन्ही साजरे करण्याच्या मर्यादा शरियतने ठरवून दिलेल्या आहेत. आधुनिक मानसशास्त्राद्वारे ही गोष्ट सिद्ध झालेली आहे की अतिव दुःख व अत्याधिक आनंद या दोन्ही गोष्टी माणसासाठी धोकादायक असतात तरी 1445 वर्षांपूर्वीच इस्लाम जीवनातील प्रत्येक घटना, मग ती कितीही आनंदाची असो किंवा कितीही दुःखाची असो संतुलित पद्धतीने सामोरे जाण्याची शिकवण देतो. आता हे संतुलन कसे साधायचे? तर या संबंधी या ठिकाणी चर्चा करणे शक्य नाही. वाचकांना विनंती आहे की, या संबंधीच्या सविस्तर मार्गदर्शनासाठी कुरआनचा अभ्यास करावा.

कुरआनचा विषय मनुष्य आहे आणि माणसाने कसे जीवन जगावे याचे सविस्तर मार्गदर्शन त्यात केलेले आहे. एवढेच नव्हे तर त्या मार्गदर्शनाप्रमाणे प्रत्यक्षात जीवन जगून प्रेषित मुहम्मद सल्ल. यांनी (प्रात्याक्षिक) दाखवून दिलेले आहे. थोडक्यात कुरआन आणि सुन्नाह यांच्याप्रमाणे जीवन जगणे म्हणजे इस्लाम. इस्लाममध्ये अत्याधिक आनंद आणि अतिव दुःख यामध्ये स्वतःवरचे नियंत्रण सोडून देण्यास थारा नाही.

भारतात मुहर्रमची सुरूवात

समस्त इस्लामी जगतामध्ये मुहर्रमच्या 9 आणि 10 तारखेला रोजे ठेवले जातात, विशेष प्रार्थना केली जाते. ताजियादारी ही चुकीची परंपरा आहे. तिचा इस्लामशी काही संबंध नाही. ही परंपरा तैमूरलंगच्या काळापासून (1370-1405) सुरू झाली आहे. तैमूरलंग एक भारतीय बादशाहा होता. तसेच तो शिया होता. त्याचा जन्म 9 एप्रिल 1336 साली समरकंद जवळच्या केश नावाच्या गावात झाला. हा इलाका सध्या उजबेकिस्तानमध्ये येतो. तैमूरलंग हा तुर्की वंशाचा होता. वयाच्या अवघ्या तेराव्या वर्षी तो तुर्कांच्या चुगताई कबिल्याचा सरदार बनला होता. अफगानिस्तान जिंकल्यानंतर तो 98 हजार  सैनिकांसह भारतात आला. तो एका पायाने लंगडा होता, म्हणून त्याला इतिहासात तैमूरलंग नावाने ओळखले जाते. तुर्कीमध्ये लंग या शब्दाचा अर्थ लंगडा असा होतो. तो दरवर्षी मोहर्रमध्ये दुःख साजरा करण्यासाठी इराकच्या करबला येथे जायचा. पुढे त्याला हृदयरोगाने घेरले, तेव्हा वैद्याने त्याला एवढ्या लांबचा प्रवास करण्यास मज्जाव केला. म्हणून एका वर्षी तो करबला येथे जाऊ शकला नाही. त्यामुळे तो दुःखी होता. त्याचे हेच दुःख हलके करण्यासाठी म्हणून दरबारी सरदारांनी स्थानिक कलाकारांकडून बांबू, बेगड, फुलांनी इमाम हुसैन रजि. यांच्या कबरिची प्रतिकृती तयार करून सन 801 हिजरीमध्ये त्याच्या महालासमोर ठेवली. त्यामुळे बादशाहा खुश झाला. याची परिणिती अशी झाली की, त्या काळातील श्रद्धाळू लोक मोठ्या संख्येने ती प्रतिकृती पाहण्यासाठी जमा झाले नव्हे तशीच प्रतिकृती त्यांनी आपापल्या गावात तयार करण्यास सुरूवात केली. येणेप्रमाणे मोहर्रम आणि ताजियादारीची परंपरा दिल्ली आणि आसपासच्या शिया नवाबांकडून सुरू करण्यात आली, जी की अल्पावधीतच भारतभर पसरली. तेव्हापासून आजपर्यंत ही परंपरा भारतीय उपमहाद्विप (भारत, पाकिस्तान, बांग्लादेश, म्यानमार) मध्ये सुरू आहे. आश्चर्य म्हणजे तैमूरलंगच्या देशात उजबेकिस्तानमध्ये ही परंपरा नाही. तैमूरलंगचा मृत्यू 19 फेब्रुवारी 1405 ला झाला. मात्र त्याच्या मृत्यूनंतरसुद्धा तैमूर व तुघलक व त्यानंतर मुघलांनी ही परंपरा सामाजिक सद्भावनेसाठी म्हणून चालू ठेवली ती आजतागायत चालू आहे. 

हुसैन रजि. यांच्या शहादतची पार्श्वभूमी

मंजिलें खुद ही पुकारें तुझको हर आगाज से

इतनी उंची कर तू अपनी वुसअते परवाज को

जगाला सर्वप्रथम लोकशाहीचा परिचय इस्लामने करून दिला. प्रेषित मुहम्मद सल्ल. यांना पुत्र नव्हता, तसेच त्यांनी वारसही नेमला नव्हता. म्हणून त्यांच्यानंतर लोकांनी आपसात सल्लामसलत (मश्वरा) करून हजरत अबुबकर रजि. यांची आपला नेता अर्थात ’खलीफा’ म्हणून निवड केली. इस्लाममध्ये सर्वसत्ता ईश्वरासाठी असते आणि ईश्वराचा नायब म्हणून खलीफाची निवड केली जाते. हजरत अबुबकर रजि. यांच्यानंतर तीन इतर खलीफा एकानंतर एक आले. या सर्वांना मिळून चार पवित्र खलीफा (खुलफा-ए-राशेदीन) असे म्हटले जाते. खिलाफत व्यवस्था ही मजलिस-ए-शुरा (सल्लागार समिती) च्या सल्ल्याप्रमाणे चालते. आज जसे मंत्रिमंडळाचा निर्णय पंतप्रधानांवर मानणे आवश्यक असते (प्रत्यक्षात मानले जात नाही ही गोष्ट अलाहिदा) मात्र खलीफावर सल्लागार मंडळाचा सल्ला मानणे अनिवार्य असते. प्रेषित मुहम्मद सल्ल. यांच्यावर ‘वह्य‘ अर्थात ईश्वरीय आदेश देवदुतांमार्फत नाजिल होत होता. ही सवलत असतांनासुद्धा ज्यावेळेस वह्य येत नव्हती त्यावेळेस प्रेषित असूनसुद्धा मुहम्मद सल्ल. हे आपल्या सोबत्यांच्या सल्ल्याप्रमाणे वागत होते. यावरून एक गोष्ट सिद्ध होते की, साहब-ए-वह्य असूनसुद्धा प्रेषित सल्ल. यांनी ना कुठल्या बादहशाहीचा पाया रचला ना घराणेशाहीचा. त्या काळी खलीफा बनण्यासाठी कोणी प्रयत्नही करत नव्हते. या संबंधी हजरत अबु मुसा अशआरी रजि. म्हणतात, खिलाफत तो वे है जिसके कायम करने में मश्वरा किया जाता है और बादशाहत वो है जिसपर तलवार के जोर से कब्जा किया जाता है. लोकशाहीचा आत्मा नागरिकांच्या अभिव्यक्तिच्या स्वातंत्र्यात लपलेला आहे. त्या काळात हा अधिकार सर्व नागरिकांना उपलब्ध होता. खलीफा कोणीही असो, तो निवडलेला असला पाहिजे हा दंडक होता. त्याला प्रशासकीय प्रमुख या नात्याने सर्व अधिकार होते. परंतु तो दोन गोष्टींचा पाबंद होता. एक - इस्लामी कायदा, दोन - मजलिसे शुराचा सल्ला. पाश्चिमात्य लोकशाहीमध्ये जनता सार्वभौम असते. इस्लामी लोकशाहीमध्ये अल्लाह सार्वभौम असतो. कुठल्याही देशाचे संविधान त्या देशाचे लोक तयार करतात. इस्लामचा संविधान स्वतः ईश्वराने तयार केलेला आहे. देशाचा संविधान देशाच्या जनतेला समर्पित असतो. इस्लामचा संविधान (कुरआन) संपूर्ण मानवतेला समर्पित आहे.

 चार पवित्र खलीफांची नावे खालीलप्रमाणे - 

1. हजरत अबुबकर रजि. 

2. हजरत उमर रजि. 

3. हजरत उस्मान रजि. 

4. हजरत अली रजि. 

यांच्यानंतर हजरत हसन रजि. हे काही दिवसांसाठी खलीफा बनले. परंतु हजरत अमीर मुआविया रजि. यांच्या खलीफा बनण्याच्या अतिमहत्त्वकांक्षेमुळे नागरिकांमध्ये रक्तपात होईल, असा अंदाज आल्याने त्यांनी स्वतः खिलाफतीचा त्याग केला. तद्नंतर हजरत अमीर मुआविया रजि. यांनी तलवारीच्या बळावर स्वतःला खलीफा घोषित केले व त्यांनी आपल्या कार्यकाळात मजलिसे शुराला सुद्धा बाजूला केले. येणेप्रमाणे पवित्र खलीफांचा काळ संपला आणि बादशाहीचा काळ सुरू झाला. हजरत अमीर मुआविया रजि. यांनी 20 वर्षे शासन केले. या काळात त्यांनी राजधानी मदिना शहरातून हलवून कुफा (इराक) येथे स्थलांतरित केली. त्यांनी आपल्या हयातीतच जोडतोड करून आपला अपात्र मुलगा यजीद (इसवी सन 680 ते 684) याची निवड केली. यापूर्वी कुठल्याही खलीफाने आपल्या मुलाला खलीफा म्हणून निवडलेले नव्हते. येणेप्रमाणे ही दूसरी वाईट परंपरा त्यांच्या काळात सुरू झाली. 

करबलाची घटना

सब्र ऐसा की जालीम हैरान हो जाए

हिंमत ऐसी के जुल्म का इम्तेहान हो जाए

यजीदच्या निवडीचा खुला विरोध मुस्लिमांकडून सुरू झाला. जनतेने हजरत अली रजि. यांचे सुपूत्र हजरत हुसैन रजि. यांना खलीफा नेमण्यासाठी आंदोलन सुरू केले. कुफा शहरातूनही लोकांनी हजरत हुसैन यांना बोलावले. त्यांनी आश्वासन दिले की यजीदच्या विरूद्ध आम्ही आपल्यासोबत उभे राहू. आपण येथे यावे आणि या जुलमी बादशाहाला हटवावे. या निमंत्रणावरून हजरत हुसैन रजि. यांनी आपल्या खानदानातील 72 लोकांना घेऊन कुफाकडे प्रस्थान केले. त्यांच्यासोबत महिला आणि मुलं सुद्धा होती. कुफावाल्यांनी हजरत हुसैन यांना निमंत्रण दिल्याच्या बातमीचा सुगावा यजीदला लागला, तेव्हा त्याने संबंधित लोकांना धमकावले. त्यामुळे कुफाचे लोक आपल्या आश्वासनापासून फिरले. 

हजरत हुसैन रजि. यांनी आपला एक प्रतिनिधी मुस्लिम बिन अकील रजि. यांना यजीदकडे दूत म्हणून पुढे पाठविले होते. यजीदने त्यांची भरदरबारात हत्या केली. एव्हाना हजरत हुसैन रजि. यांना कुफावाल्यांनी माघार घेतल्याची व यजीदने मुस्लिम बिन अकील रजि. यांची हत्या केल्याची माहिती प्राप्त झाली होती. परंतु तोपर्यंत खूप उशीर झाला होता. माघारी फिरण्याची शक्यताही मावळली होती. फुरात नदीच्या किनारी करबला नावाच्या स्थानावर  त्यांनी डेरा टाकला होता. तेव्हा यजीदच्या एका लष्करी कमांडरने ज्याचे नाव इब्ने जियाद होते. चार हजार सैन्यानिशी या 72 लोकांना घेरले व जुल्मी बादशाहा यजीद याचे समर्थन करून त्याच्या दरबारी मंत्री बनण्याची पेशकश केली. परंतु प्रेषित सल्ल. यांचे सख्खे नातू व हजरत अली रजि. सारख्या इस्लामी लष्कराच्या शूर कमांडरचे सुपूत्र हुसैन रजि. असे व्यक्ती मुळीच नव्हते जे जीवाच्या भितीने जुलमी बादशाहाला शरण जातील. त्यांनी इब्ने जियाद याला नकार कळवला. तेव्हा इब्ने जियाद याने त्यांना युद्धाचे आव्हान केले. जे की त्यांनी स्विकारले.

इकडे 72 लोक आणि तिकडे 4 हजार सैनिक. खर्या अर्थाने हे एक निरर्थक युद्ध होते तरीसुद्धा हजरत हुसैन रजि. यांनी हे विषम युद्ध लढले. त्यांच्यासोबत असलेले सर्व पुरूष शहीद झाले, फक्त त्यांचे एक सुपूत्र जैनुल आबेदीन वाचले. कारण ते आजारी असल्यामुळे युद्धात सहभागी होऊ शकले नव्हते. इब्ने जियाद याने हजरत हुसैन रजि. यांचे शीर धडापासून वेगळे करून ते यजीदकडे दमीश्क (दमास्कस) येथे पाठवून दिले आणि हे युद्ध संपले. करबलाची ही घटना अत्यंत संतापजनक होती, ज्याची तीव्र प्रतिक्रिया इस्लामी जगतात उमटली. मक्का आणि मदिना सहीत सार्या अरबस्थानामध्ये हाहाकार माजला. हजरत अब्दुल्लाह बिन जुबेर रजि. यांच्या नेतृत्वात हजारो लोकांनी उठाव केला. हा उठाव चिरडण्यासाठी यजीदने मदिना येथे आपले लष्कर पाठविले. शहरात प्रचंड रक्तपात घडवून आणला. मोठी लूटमार केली. परंतु या सर्वांमधून निर्माण झालेल्या तणावामुळे यजीदचा मृत्यू झाला आणि त्यानंतर मात्र त्याच्या खान्दानातील कुठल्याही व्यक्तीने पुढे येवून खलीफा बनण्याचे धाडस केले नाही. यजीदच्या मुलाला खलीफा बनविण्याचा काही लोकांनी प्रयत्न केला. परंतु त्याने स्वतःच माघार घेतली आणि जनतेनी हजरत अब्दुल्लाह बिन जुबैर रजि. यांना आपला खलीफा निवडला. 

करबलाच्या घटनेपासून कोणता संदेश मिळतो?

करबलाच्या या घटनेमधून प्रलयाच्या दिवसापर्यंत मुस्लिमांना एक संदेश मिळाला की, अत्याचाराच्या पुढे गुडघे टेकणे इस्लामला मान्य नाही. जर जीवाच्या भितीने नवासा-ए-रसूल हजरत हुसैन रजि. यजीदला (अल्लाह क्षमा करो) शरण गेले असते आणि त्याला आपला खलीफा स्वीकार करून मंत्रिपद मिळविले असते तर जगासमोर हा चुकीचा संदेश गेला असता की, मुसलमान हे अत्याचारासमोर नमते घेतात. हजरत हुसैन रजि. यांनी आपला पराजय डोळ्यासमोर दिसत असतांनासुद्धा सत्यासाठी इब्ने जियाद याच्याशी युद्ध केले. विजय डोळ्यासमोर दिसत असताना युद्ध करणे वेगळे पण पराजय डोळ्यासमोर दिसत असताना युद्ध करण्यासाठी फार मोठे धाडस लागते. त्यांनी हे धाडस केले म्हणून आज प्रत्येक मुस्लिम व्यक्तीला गर्वाने असे म्हणता येते की, इस्लाम जिंदा होता है हर करबला के बाद. त्यांनी आपले सर्वस्व त्यागले. कुठलाही तह केला नाही. या घटनेमुळे मुस्लिमांना सतत प्रेरणा मिळत राहते. म्हणूनच माझ्या नजरेमध्ये या घटनेचे दुःख व्यक्त करून रडणे, छाती बडवून घेणे, स्वतःला जखमी करून घेणे योग्य नसून उलट या घटनेपासून प्रेरणा घेणे अपेक्षित आहे. इस्लामी इतिहासामध्ये बदरचे युद्ध आणि करबलाचे युद्ध या दोन अशा घटना आहेत की, मुस्लिम समाजाला कितीही मरगळ आली असली तरी ती मरगळ झटकून पुनःश्च भरारी घेण्यासाठी या दोन घटनांची उजळणी करणे पुरेसे आहे. वास्तविक पहाता अशा अनेकविध घटनांनी इस्लाम चा इतिहास भरलेला आहे. अभ्यास म्हणून अशा घटनांची दखल घेतली जाऊ शकते मात्र या घटनां संबंधी दु:ख अगर आनंद साजरा करण्याची परवानगी इस्लाम मध्ये नाही.

असो...!

गुरैज कश्मकसे जिंदगी मर्दों की

अगर शिकस्त नहीं है तो और क्या है शिकस्त


- एम. आय. शेख

लातूर


महाराष्ट्र राज्य सरकारने गुरुवारी (11 जुलै) विधानसभेच्या पावसाळी अधिवेशनामध्ये मांडलेले ‘महाराष्ट्र विशेष जनसुरक्षा अधिनियम 2024’ (चरहरीरीहीींर डशिलळरश्र र्झीलश्रळल डशर्लीीळीूं (चडझउ) इळश्रश्र, 2024) सध्या वादात अडकले आहे. हे विधेयक विधिमंडळामध्ये मांडताना शहरी नक्षलवादाला आळा घालणे हे आपले उद्दिष्ट असल्याचे महाराष्ट्र सरकारने स्पष्ट केले आहे. मात्र, गुन्हेगारी रोखणे हा सरकारचा उद्देश नसून, जनतेचा न्याय्य आवाज दडपणे, हा या विधेयकामागचा हेतू आहे, असे विरोधकांसहित अनेक सामाजिक कार्यकर्त्यांचे मत आहे.

राज्यातील आगामी महाराष्ट्र जनसुरक्षा कायद्यावर राष्ट्रवादी काँग्रेसचे प्रदेशाध्यक्ष जयंत पाटील यांनी आपल्या सोशल मीडिया हँडल एक्स वर म्हटले आहे की, शहरी नक्षलवादाच्या नावाखाली पुरोगामी चळवळींना लक्ष्य करणे हे सरकारचे उद्दिष्ट आहे. ब्रिटिश सरकारच्या स्वातंत्र्यपूर्व कायद्याच्या धर्तीवर महाराष्ट्रातील शिंदे, फडणवीस आणि पवार सरकार अध्यादेशाद्वारे ’महाराष्ट्र जनसुरक्षा कायदा’  आणेल, असे मानले जात आहे. कायदा तयार झाल्यावर विधी आयोगाचे मत घेणे, जनतेचे व तज्ज्ञांचे अभिप्राय घेणे आणि त्यावर विधिमंडळाच्या दोन्ही सभागृहात सखोल चर्चा करण्याची प्रक्रिया असते. सरकार कोणतीही पर्वा न करता अध्यादेशाद्वारे हा कठोर कायदा आणत आहे. हे विधेयक घटनाविरोधी असून घटनेच्या कलम 21 चे उल्लंघन करणारे आहे.

या विधेयकात  18 कलमे असून त्याचे कायद्यात रूपांतर झाल्यानंतर संघटित गुन्हेगारीला आळा घालण्यासाठी तत्कालीन महाराष्ट्र सरकारने 1999 मध्ये केलेल्या मोक्का नावाच्या कायद्यापेक्षा कितीतरी पटीने अधिक कडक होईल, असे मानले जात आहे. गेल्या दहा वर्षांत शहरी नक्षलवादाच्या व्याख्येत येणाऱ्या अशा 10 नक्षलवाद्यांनाही सरकारने अटक केलेली नाही. या कायद्यामुळे एखाद्या व्यक्तीचे शहरी नक्षलवादी संघटनांशी संबंध असल्याचे आढळल्यास पोलिस  त्याला कोणतीही पूर्वसूचना न देता 3 वर्षांच्या तुरुंगात टाकू शकतात. महाराष्ट्रात माओवादी संघटना सर्वाधिक सक्रीय आहेत,  त्यांना सामोरे जाण्यासाठी हा कायदा आणत असल्याचे शिंदे सरकारचे म्हणणे आहे. 

या विधेयकामुळे पोलिसांना इतके अधिकार मिळतील की, त्यांना हवे त्याला  अर्बन नक्षलवादी घोषित करतील. नंतर त्या व्यक्तीची न्यायालयातून निर्दोष मुक्तता झाली तरी पोलीस आणि सरकारची इच्छा असेल तर ते कोणालाही तीन वर्षांसाठी तुरुंगात पाठवतील. त्यामुळे राज्याने हा धोकादायक कायदा टाळला पाहिजे. महाराष्ट्र हे अत्यंत विकसित आणि आधुनिक लोकशाही राज्य असल्याने सार्वजनिक सुरक्षेच्या नावाखाली पोलिसांचे हात बळकट करणारे कायदे असलेल्या राज्यांशी   - ओरिसा, तेलंगणा,  छत्तीसगड आणि आंध्र प्रदेश सारख्या राज्यांशी विनाकारण स्पर्धा करू नये. या सर्व राज्यांत पाहिलं तर गेल्या 5 वर्षांत इतके कडक कायदे करूनही पोलिसांना तथाकथित शहरी नक्षलवाद्यांची झुंड सापडली नाही. सुरक्षेच्या नावाखाली असा कायदा करून पोलिसांना जादा अधिकार देणे ही गंभीर राजकीय चूक ठरेल. 

या कायद्यानुसार, नक्षलवाद्यांना समर्थन देणाऱ्या काही संघटना शहरी भागात कार्यरत असून त्या सशस्त्र नक्षलवाद्यांना रसद आणि आश्रय देण्याच्या बाबतीत सतत आणि प्रभावीपणे मदत करत असतात. नक्षलवाद्यांच्या जप्त केलेल्या साहित्यामधून त्यांच्या सुरक्षित ठिकाणी लपण्याची घरे आणि शहरी वास्तव्याबाबत माहिती मिळते. राज्यातील शहरी भागामध्ये माओइस्ट विचारसरणीच्या लोकांचे जाळे आहे. अशा बेकायदा कृती करणाऱ्यांना कायदेशीर पद्धतीने आळा घालणे गरजेचे आहे, असे या कायद्यामध्ये म्हटले आहे.

महाराष्ट्रातील विरोधी पक्षांनी हा कायदा ‘जुलमी आणि अन्याय्यकारी’ असल्याचे म्हटले आहे. माजी मुख्यमंत्री आणि काँग्रेसचे आमदार पृथ्वीराज चव्हाण यांनी 11 जुलै रोजी या कायद्याबाबत बोलताना म्हटले आहे की, सरकारविरोधातील निषेधाचा आवाज दडपण्यासाठी हे विधेयक संमत करण्याचा प्रयत्न केला जात आहे. सरकारला बळजबरीने हे विधेयक आजच संमत करायचे होते. आम्ही या विधेयकाला जोरदार विरोध करून सभापतींना हे विधेयक संमत केले जाऊ नये, यासाठी विनंती केली. आम्ही या विधेयकाला पूर्ण ताकदीनीशी कडाडून विरोध करू.

जनआंदोलनांचा राष्ट्रीय समन्वय (छरींळेपरश्र रश्रश्रळरपलशेष झशेश्रिश’ी र्चेींशाशपीीं) ने या विधेयकाचा निषेध नोंदवला असून हे विधेयक नागरिकांच्या मूलभूत अधिकारांची पायमल्ली करणारे असल्याचे म्हटले आहे. हे विधेयक बळजबरीने संमत करण्याचा प्रयत्न झाल्यास जनआक्रोशाला सामोरे जावे लागेल, असा इशाराही राज्य सरकारला दिला आहे. लोकसभा निवडणुकीत सामाजिक संघटनांच्या सहभागामुळे आपली पिछेहाट झाली हे लक्षात आल्यामुळे, विधानसभा निवडणुकीच्या तोंडावर सत्तेविरुद्धचा आवाज दाबण्याचा व लोकशाहीवादी नागरिकांचा गळा घोटण्याचा हा खुलेआम प्रयत्न आहे. मुख्यमंत्री शिंदेंनी लोकसभा निवडणुकीनंतर तसे जाहीर विधान केले होतेच! विधानसभा निवडणुकीत जनताच या बेकायदेशीर सरकारला धडा शिकवल्याशिवाय राहणार नाही, असा आम्हाला विश्वास आहे. हा दमनकारी कायदा आला तरी लोकसभा निवडणुकीप्रमाणेच विधानसभा निवडणुकीतही राज्याच्या स्वाभिमानासाठी, समतावादी महाराष्ट्रासाठी व संविधानाच्या रक्षणासाठी पुरोगामी राजकीय पक्षांच्या बरोबरीने सामाजिक कार्यकर्ते व जनसंघटना रस्त्यावर उतरतील हे निश्चित!, असे या निवेदनात म्हटले आहे. विविध सामाजिक संघटना तसेच पत्रकार संघानेही या विधेयकावर जोरदार टीका केली आहे. सरकारला राज्यातील मतभेदाचे आवाज मिटवून टाकायचे आहेत, हेच या विधेयकाच्या भाषेवरून दिसून येते, असे त्यांनी म्हटले आहे. या विधेयकामुळे लोकशाहीत सहभागी होण्याचा लोकांचा अधिकार कमी होईल, असेही संघटनेने म्हटले आहे.

नव्या कायद्यानुसार गुन्हा सिद्ध झाल्यास...

1. ‘बेकायदा संघटनेच्या’ सदस्यास तीन वर्षांपर्यंत तुरुंगवास आणि तीन लाख रुपयांपर्यंत दंड.

2. एखाद्या व्यक्तीने अशा बेकायदा संस्थेला त्यांच्या व्यवस्थापनात सहाय्य केले किंवा कोणत्याही सदस्याला बैठक घेण्यास प्रोत्साहन/साहाय्य केल्यास 3 वर्षांचा तुरुंगवास आणि तीन लाखांपर्यंत दंड.

3. जर एखाद्या व्यक्तीने अशा संस्थेची कोणतीही बेकायदा कृती अमलात आणली/अमलात आणण्याचा प्रयत्न केला/ करण्याची योजना आखली तर सात वर्षांपर्यंत तुरुंगवास आणि पाच लाख दंड.

4. या विधेयकानुसार राज्य सरकारला ‘यूएपीए’अंतर्गत केंद्र कोणतीही संघटना बेकायदा म्हणून घोषित करण्याचे अधिकार मिळतात. मात्र, यासंदर्भातील अधिसूचना सल्लागार मंडळाच्या पुष्टीनंतरच लागू होऊ शकते.

शहरी नक्षलवाद्यांच्या नावाखाली हा कडक कायदा लागू करून पोलिसांना मनमानी अधिकार दिल्यास कायदा व सुव्यवस्थेच्या नावाखाली कोणालाही नक्षलवादी सिद्ध व्हायला वेळ लागणार नाही. हा कायदा दुधारी तलवार आहे, त्यामुळे कोणताही शहरी नक्षलवादी सिद्ध होण्यास पोलिसांना काही तासही लागणार नाहीत. त्यामुळे असे धोकादायक कायदे टाळले पाहिजेत. नक्षलवादी म्हणून घोषित केलेल्या संघटनांची जंगम आणि स्थावर मालमत्ता जप्त करण्याचे अधिकार या कायद्यात जिल्हाधिकारी आणि पोलिस आयुक्तांना देण्यात आले आहेत.

हे लोकविरोधी विधेयक आहे. विरोधकांनी ते थांबवले नाही, तर हे विधेयक रस्त्यावर उतरून लढावे लागेल. महाराष्ट्र विशेष जनसुरक्षा विधेयकामुळे महाराष्ट्र पोलिस राज्य बनेल आणि असंतोष तसेच आंदोलकांना शहरी नक्षलवादी म्हणून बेकायदेशीर ठरवेल, असे महात्मा गांधी यांचे नातू तुषार गांधी यांनी म्हटले आहे.

सामाजिक कार्यकर्त्या तीस्ता सेटलवाड म्हणाल्या की, सात कलमे एकतर मानवी हक्कांचे उल्लंघन करतात किंवा व्याख्येत अस्पष्ट आहेत. हा एक कठोर घटनाविरोधी प्रस्तावित कायदा आहे. या विधेयकात ’बेकायदेशीर क्रियाकलाप’ या अस्पष्ट आणि व्यापक व्याख्या आहेत.

हे विधेयक अभिव्यक्ती आणि अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याला गंभीर धोका निर्माण करणारे असल्याने ते मागे घेण्याची मागणी पत्रकार समुदायाने केली आहे. विद्यमान सामाजिक-आर्थिक विषमता आणि लोकांच्या वैध आंदोलनांचे वृत्तांकन करणे हा गुन्हा ठरू शकतो. एखाद्या व्यक्तीने किंवा संस्थेने केलेले कृत्य किंवा बोललेल्या किंवा लिहिलेल्या शब्दांद्वारे किंवा चिन्हांद्वारे किंवा दृश्य प्रतिनिधित्वाद्वारे केलेली कोणतीही कृती त्याच्या जाळ्यात आणली जाते. नैसर्गिक आपत्ती, आरोग्य महामारी किंवा पूल कोसळण्याच्या घटनांचे वार्तांकन करणाऱ्या पत्रकारांवर ही तरतूद लागू केली जाऊ शकते.

पीपल्स युनियन फॉर सिव्हिल लिबर्टीजच्या (पीयूसीएल) महाराष्ट्र शाखेने शनिवारी एक निवेदन जारी करून या विधेयकाची व्याख्या दडपशाही, घटनाबाह्य, अतिव्यापक, मनमानी आणि नैसर्गिकरित्या गैरवापरास परवानगी देणारी अशी केली आहे. विधानसभा निवडणुकीच्या अवघ्या दोन महिन्यांपूर्वी पावसाळी अधिवेशनाच्या शेवटच्या काही दिवसांत घाईगडबडीत हे विधेयक मांडणे हे संपूर्ण प्रक्रियेतील अपारदर्शकता आणि ते मांडण्यामागील संशयास्पद हेतूंचे द्योतक आहे,’ असे  अध्यक्ष अड. मिहीर देसाई आणि लारा जेसानी यांच्या स्वाक्षरीने प्रसिद्ध करण्यात आलेल्या निवेदनात म्हटले आहे.

महाराष्ट्र विधानसभेचे पावसाळी अधिवेशन 12 जुलै रोजी हे विधेयक मंजूर न होता संपले. तो सादर केल्यानंतर अवघ्या दोन दिवसांतच सिव्हल सोसायटीकडून आक्षेप घेण्यात आले. मात्र, तो पुन्हा लागू होणार की नाही, याबाबत राज्य सरकारकडून अद्याप कोणतेही अधिकृत निवेदन देण्यात आलेले नाही.


- शाहजहान मगदूम


विशाळगड (ता.शाहूवाडी जि. कोल्हापूर) हे प्रकरण हिंदू - मुस्लिम अजिबात नाहिये. तिथं तो दर्गाह असावा की नसावा, हादेखील वाद नाहिये. तर तिथं अतिक्रमण करून काही दुकानं, आस्थापने, गाळे काही जणांनी सुरू केलेत, त्याविषयीचा हा वाद आहे, अन् हे अतिक्रमण फक्त मुस्लिमांचेच नव्हे तर इतरांचेही आहेत. पण मूळ मुद्दा समजून न घेता त्यावर भावनिकतेने वाद वाढवून त्याद्वारे ध्रुवीकरणाचे राजकारण केले जात आहे. विशाळगडाहून तीन चार किलोमीटरवर असलेल्या ग़जापूरच्या निरपराध नागरिकांचा व तेथील मस्जिदचा या प्रकरणाशी काहीएक संबंध नसतांना त्यावर हल्ला करणाऱ्यांवर सरकारने ताबडतोब कारवाई करावी, ही विनंती.

अतिक्रमण फक्त महाराष्ट्राच्या किल्यांतच झालं असं नाहिये, तर चक्क लाल किल्यांसारख्या इतर किल्यांवरही झालं आहे, ते अतिक्रमण नेमकं कोणत्या स्वरूपात आहे, याची सरकारने चौकशी करावी आणि संबंधितांवर कृपया कारवाई करावी.

गडकिल्यांचं विद्रुपीकरण अजिबात होता कामा नये, या किल्ल्यांचा फक्त आमच्या भावनांशी संबंध तर आहेच, पण ते इतिहासाचे एकप्रकारचे दस्तावेज़देखील आहेत. किल्ले उद्ध्वस्त होणे म्हणजे इतिहास उद्ध्वस्त होणे.

हे किल्ले फक्त एकाच समुदायातील व्यक्तींच्या हातात नव्हते, तर सत्तांतरे होत गेली आहेत. त्यानुसार या किल्ल्यांवर कबरी, दर्गा, मंदिरे, चर्च हे बांधले जात राहिले आहेत. पण सत्ता बदलल्यानंतरही संबंधित राज्यकर्त्यांनी ती धर्मस्थळे नष्ट केली नाहीत, तर एक ऐतिहासिक साक्षीदार म्हणून त्यांचे जतन केले होते.

हेच धोरण पुढे लोकशाही आल्यानंतरही सुरू ठेवले गेले, ते आजतागायत सुरू आहे. पण त्याचं निमित्त करून कुणीही तिथे अवैध आस्थापने सुरू करायला नको होतं. हे अतिक्रमण होत असतांना संबंधित राज्यकर्ते झोपले होते का? की त्यांचेही काही हितसंबंध यात गुंतलेले आहेत? याची चौकशी होणेही गरजेचे आहे.

किल्यावरील अवैध अतिक्रमणाविरोधात केलेल्या संवैधानिक मागणीला बऱ्याच मुस्लिमांचेही समर्थन आहे. पण ही मागणी करत आंदोलन करत छत्रपती शिवरायांचा वारसा पुढे नेणाऱ्या राजर्षी शाहू महाराजांचे वंशज असलेल्या माननीय संभाजीराजे भोसले विशाळगडाकडे निघाले होते. पण प्रशासनातर्फे त्यांना तिथे जाऊ दिले गेले नाही. त्यानंतर ते आंदोलक आणि तेथील काही स्थानिक मुस्लिम तरूणांमध्ये बाचाबाची झाल्याचे सांगण्यात येते. त्याचा राग म्हणून हे आंदोलक तिथून चार किलोमीटर दूर असलेल्या गज़्ज़ापूर गावात गेले. तिथे त्यांनी घरांना, वाहनांना आग लावली. त्यामुळे एका घरातील सिलेंडर फुटून 

ती आग जास्तच पसरल्याचे सांगण्यात येते. महिलांनाही अभद्र वागणूक दिल्याचं सांगण्यात येते. इतकंच नव्हे तर गावातल्या मस्जिदीवर हल्ला केला गेला, त्याच्या मिनारांवर हातोडे चालवण्यात आले, आतील सामानांची जाळपोळ करण्यात आली असल्याचेही काही व्हिडिओ व्हायरल होत आहेत. त्यांची सत्यतेविषयी अजून पुष्टी झाली नाही. 

मात्र हे सगळं होण्याची शक्यता असल्याची भीती अगदी लेखी स्वरूपात प्रशासनाला दिली गेल्याची माहिती संभाजीराजे भोसलेंना पत्रकारांनी एका पत्रकार परिषदेत सांगितली. तेंव्हा प्रशासनाने कडक सुरक्षा व्यवस्था तैनात का नाही केली? असा प्रतिप्रश्न संभाजीराजेंनी उपस्थित केला.

प्रशासनाची यात नक्कीच जबाबदारी होती, हे जरी खरं असलं तरीही असे संवेदनशील विषय इतक्या बेजबाबदारपणे हाताळतांना संभाजी राजेंनीही का विचार केला नाही? आपले कार्यकर्ते किंवा आपल्या आंदोलनात घुसलेल्या बाहेरच्या असामाजिक तत्वांना नियंत्रित करता येत नसेल तर मग अशी आंदोलनं करायचीच कशाला? करायचीच होती तर दोन्ही समाजाला सोबत घेऊन ते शांतीपूर्ण पद्धतीने करता आलं नसतं का? त्यावेळी मुस्लिम समाजानेही त्यांना साथ दिली असती, कारण संभाजीराजे त्या राजर्षी शाहू महाराजांचे वंशज आहेत ज्यांनी क़ुरआनाचे भाषांतर प्रकाशित करण्यासाठी त्यावेळी 25 हजार (आताचे 18 लाख रुपये) दान केले होते, ज्यांनी कोल्हापुरात मुस्लिम विद्यार्थ्यांकरिता बोर्डींग सुरू केले होते, त्या बोर्डिंगमध्ये आज एक मस्जिद आहे. अतिशय पुरोगामी घराणं म्हणून सगळा देश या परिवाराकडे पाहत असतो. त्यांच्याकडून ही अपेक्षा नव्हती. निश्चितच ग़ज़्ज़ापूरच्या घटनेचा स्वतः संभाजीराजे भोसलेंनी आणि त्यांचे वडिल खासदार भोसलेंनीही निषेध व्यक्त केला आहे. मात्र धार्मिक मुद्यांवर जर शांततेच्या मार्गानेही आंदोलन होत असेल तर अनेकवेळा आपल्या हितशत्रूंकडूनही एखादं हिंसक टोळकं पाठवून आपलं आंदोलन अप्रत्यक्षरित्या चिरडलं जाऊ शकतं, एवढी राजकीय सतर्कता सामाजिक जीवनात काम करणाऱ्यांना हवी. या घटनेमुळे शेवटी संभाजी राजेंनाही सांगावं लागलं की, यापुढे मी गडकिल्यांच्या संवर्धनासाठी कोणतेही आंदोलन करणार नाही अन् हेच कदाचित प्रस्थापितांनाही हवं होतं बहुतेक.

निश्चितच महाराष्ट्रातील गडकिल्ल्यांच्या संवर्धनाचा मुद्दा फार महत्त्वाचा असूनही कोणत्याच पक्षाच्या सरकारांनी त्याकडे गांभिर्याने ठोस पावलं उचलली नाहीत. राजस्थान व उत्तर भारतातील किल्ल्यांचा एकेक काचेचा तुकडाही सांभाळून ठेवला गेलाय. तर दुसरीकडे शिवरायांच्या नावाने नुसतं राजकारण करणाऱ्यांनीही या मुद्याकडे लक्ष दिले नाही. सरकारने गडकोट किल्ल्यांविषयी एक निश्चित धोरण आखावे आणि त्याची काटेकोरपणे अंमलबजावणी करावी, तसेच राज्यात कुणीही कायदा व सुव्यवस्था बिघडविण्याचा प्रयत्न करू नये. खरं म्हणजे हा मुद्दा जातीय किंवा धार्मिक नसून पूर्णपणे प्रशासकीय स्वरुपाचा आहे. यावर त्या दृष्टीनेच चर्चा होणे गरजेचे आहे. पण या प्रकरणातला ज्यांना ओ-की-ढो कळत नाहिये असा हिंदी व इंग्रजी मीडीया याची चक्क ग्यानव्यापी प्रकरणाशी तुलना करून देशातले वातावरण गढुळ करतोय; हे फार निंदनीय आहे. ते ताबडतोब थांबले पाहिजे. या मुद्यावर अतिशय गांभीर्याने आणि सामोपचाराने लवकरात लवकर तोडगा काढण्याची गरज आहे.मुस्लिम समाजानेही कोणतीही हिंसक प्रतिक्रिया देण्याऐवजी अशावेळी संयम राखण्याची गरज आहे. उलट ग़ज़्ज़ापूरच्या ज्या मस्जिदीची नासधूस करण्यात आली, त्या मस्जिदीत सर्व जाती धर्माच्या लोकांना बोलावून एक मस्जिद परिचय घेण्यात यावा, त्यासाठी सर्व गावकऱ्यांनी पुढाकार घ्यावा. मस्जिद परिचय कसा आयोजित केला जात असतो, याच्या माहितीसाठी संपर्क साधा या टोलफ्री नंबरवर - 1800 572 3000 


- नौशाद उस्मान



इस्लाममध्ये कुरआन हा मुलभूत ग्रंथ मानला जातो आणि याचे पठण करण्याचीही एक शास्त्रोक्त पद्धत आहे जिला ’किरआत’असे म्हणतात. यामध्ये प्राविण्य फार कमी लोकांच्या नशिबात येते. इस्लामच्या इतिहासामध्ये या क्षेत्रातही अनेक महिलांनी सुवर्ण अक्षरात आपले नाव नोंदविलेले आहे. 

1. हजरत उम्मूल दर्दा अल सगरा ज्यांना हाजीमा बिन्ते हय्यील वसाबिया ही म्हटले जात. कुरआन पठणाच्या क्षेत्रामध्ये यांनी मोठे नाव कमावले. 

2. फातमा निशापुरिया. चौथ्या शतकातील कुरआन मुखोद्गत असलेल्या आणि कुरआनच्या भाष्य लिहिणाऱ्या इस्लामी दंडशास्त्रावर प्रभूत्व असणाऱ्या अशा एकमेव महिला होत्या ज्यांना किराअतवरही प्रभूत्व प्राप्त होते. एकदा त्या हजसाठी म्हणून मक्का शहरात गेल्या आणि तेथेच लोकांना कुरआन शिकवू लागल्या. हळूहळू त्यांचे प्रभावक्षेत्र वाढत गेले. आणि त्यांना लोक मुफ्फस्सराह फातेमा निशापुरियाह या नावाने ओळखत होते. 

3. उम्मूल अज्ज बिन्ते मुहम्मद बिन अली बिन अबी गालीम अलअबदरी अद्दीनी (हि. 610) याही कुरआन पठणाच्या तज्ञ महिला होत्या. 

4. खतिजा बिन्ते हारून : 695 हि. कुरआन पठणामध्ये प्रविण होत्या. शास्त्रीय कुरआन पठणाचे पुस्तक अलशातबिया हे त्यांना मुखोतद्गत होते. 

5. खतिजा बिन्ते कय्यीन बगदादी (699 हि.). खिरआतची तज्ञ विदुशी होती. अनेकांनी त्यांच्याकडून ही विद्या शिकली. त्या इस्लामी विषयावर वादविवादचे समारंभ आयोजित करत होत्या. ज्यात मोठ्या प्रमाणात लोक सामील होत होते. 6. सलमान बिन्ते मोहम्मद अलजजरी : (9 हि.) आपल्या काळातील प्रसिद्ध कारी होत्या. दहा पद्धतीने किरआत करण्यावर त्यांचे प्रभूत्व होते. 7. फातेमा बिन्ते मोहम्मद बिन युसूफ बिन अहेमद बिन मुहम्मद अलदिर्वती (9 हिजरी)ः मोठ्या विदुशी होत्या. त्यांनी किरआतच्या क्षेत्राम्ये प्राविण्य मिळविले होते. त्यांनी अनेक स्त्री- पुरूषांना आपले हे ज्ञान दिले होते. 8. शेख जमालोद्दीन मज्जी (हि.742) : यांच्या सुविद्य पत्नी उम्मे फातेमा आएशा उत्कृष्ट कारिया होत्या. हजारो स्त्री-पुरूषांनी त्यांच्याकडून किरआतचे धडे घेतले होते. 

- डॉ. रजिउल इस्लाम नदवी

दिल्ली



पुस्तक : मेमारे जहाँ तू है

भाषांतर : डॉ. सिमीन शहापुरे


आकाशात अनेक तारे झगमग करतात पण ध्रुवताऱ्याची गोष्टच निराळी आहे. आकाशातील सर्व तारे भ्रमण करतात, पण हा एकमेव असा तारा आहे जो एकाच ठिकाणी राहतो. तो आकाशाच्या उत्तर अर्धगोलात उत्तरेकडील ध्रुवाजवळ स्थित आहे. म्हणूनच याला ध्रुवतारा म्हणतात. हा तारा पृथ्वीपासून सुमारे 433 प्रकाशवर्ष अंतरावर आहे. ध्रुवताऱ्याच्या या वैशिष्ट्यामुळे खगोलशास्त्रात आणि दिशा शोधण्यासाठी तो अतिमहत्त्वाचा मानला जातो. पूर्वीच्या काळात ध्रुवताऱ्याला खूप महत्त्व होते कारण हा तारा नेहमी एकाच ठिकाणी असतो.

पूर्वीच्या काळात प्रवासाची सोय आजच्यासारखी नव्हती. अनेक दिवस आणि महिने लागत होते एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी पोहोचायला. रस्ते खडतर होते आणि रात्री सूर्यास्त झाल्यावर दिशेचा अंदाज येत नसे. तेव्हा प्रवाशांना ध्रुवतारा मार्गदर्शन करीत असे. आजच्या युगातही ध्रुवताऱ्याला महत्त्व आहे आणि खगोलशास्त्रज्ञ त्याचे संशोधन करत आहेत.

आजच्या प्रगत युगात पूर्वीसारखी समस्या राहिलेली नाही. महामार्ग बनले आहेत, रस्ते व्यवस्थित आहेत. कोणते ठिकाण किती लांब आहे हे रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना बोर्डावर लिहिलेले असते. तुम्हाला जिथे पोहोचायचे आहे त्या ठिकाणाचे नावापुढे खूण दिलेली असते की तुमची दिशा याकडे आहे. आज तर गुगल मॅप तुमच्या हातात आहे. तुम्ही कुठे चालले आहात ते सर्व पाहता येते आणि तोंडी मार्गदर्शन देखील होते.

पूर्वीच्या काळाचा ध्रुवतारा आणि आजचा लोकेशन मॅप किंवा गुगल मॅप तुम्हाला योग्य मार्गदर्शन करतात. मानवाची शारीरिक व मानसिक रचना अशी आहे की त्याला यशस्वी जीवन जगण्यासाठी योग्य मार्गदर्शनाची गरज भासते. गुरुविना शिष्य अपुरा असतो. गुरु नसते तर शिष्याला योग्य मार्गदर्शन कोण केले असते? आई नसती तर मुलाचे संगोपन कसे झाले असते? त्याची शारीरिक व मानसिक वाढ कोण केली असती? आई आणि इतर कुटुंबीयांच्या सहकार्याने लहान मुले मोठी होत असतात आणि मोठी होऊन मोठमोठी कामे करतात.

मनुष्य बुद्धीचा योग्य वापर करून प्रगती करतो. बुद्धीला साथ मिळते हातांची. या बुद्धीचा वापर करून मनुष्य हातांचा योग्य वापर करून निरनिराळे प्रकल्प उभे करतो. मानवाच्या प्रत्येक अवयवाचा योग्य वापर करून तो प्रगती करत असतो आणि आपले जीवन सहजतेने व्यतीत करत असतो. म्हणजे सफल जीवनामागे मानवी शरीररचना, कुटुंब, समाज, आणि निसर्गाची प्रत्येक वस्तू मानवाला साथ देते व मार्गदर्शन करते जेणेकरून मानवाने हे जीवन आनंदाने सहजतेने जगावे.

पण हा विचार करणे सुद्धा योग्य आहे की, हे जीवन जे आम्ही जगत आहोत तेच सर्वकाही आहे काय? हे जीवन मानवाचे अंतिम जीवन आहे काय? मृत्यूनंतर सर्वकाही संपणार आहे का? हे प्रश्न गंभीर आहेत. ’खाओ पिओ मजा करो और मर जाओ’ इतकाच हा जीवन मर्यादित आहे का? की याच्या पलीकडे देखिल जीवन आहे? यावर गांभीर्याने विचार करणे अत्यंत आवश्यक आहे.

जर तुम्ही या प्रश्नांना गंभीरतेने घेतले असेल तर तुम्हाला कळेल की हे जीवन अंतिम जीवन नाही. याच्या पलीकडे एक जीवन आहे, मरणोत्तर जीवन. खरी यशस्वीता मरणोत्तर जीवनाची आहे. अनेक बुद्धिजीवी या जगात होऊन गेले आणि त्यांच्या सर्वांचे हेच म्हणणे होते की या जीवनापलीकडे एक जीवन आहे - मरणोत्तर जीवन. त्या जीवनाची यशस्वीता या सद्यस्थितीत जीवनावर अवलंबून आहे. बीज बोये बबुल के आम कहा से पाये समान, या जीवनात बाभूळ पेराल तर मरणोत्तर जीवनात बाभळीचे काटे भेटतील, आंबे भेटणार नाहीत. जो बोओगे वही पाओगे.

या जीवनात जे कर्म आम्ही करत आहोत त्या कर्मांची फळे -(आतील पान 7 वर)

मरणोत्तर जीवनात आम्हाला चाखायला मिळतील. सांगायचे तात्पर्य असे की हा जीवन जे आपण जगत आहोत अति महत्त्वाचे आहे आणि जीवन जगण्याची संधी एकदाच प्राप्त झालेली आहे. पुन्हा हे जीवन भेटणार नाही. जसे विद्यार्थ्यांचे उदाहरण घेऊया, एक विद्यार्थी खूप अभ्यास करतो आपले टार्गेट प्राप्त करण्यासाठी पण परीक्षेचा निकाल लागल्यावर त्याला कळते की एक मार्कने तो मागे राहिला आहे, टार्गेट पूर्ण झालेला नाही. पण तो धीर सोडत नाही आणि पुन्हा प्रयत्न करतो. चिकाटीने जिद्दीने अभ्यास करतो आणि टार्गेट प्राप्त करूनच समाधानाचा श्वास घेतो. या परीक्षेत त्या विद्यार्थ्याला पुन्हा परीक्षा देण्याची संधी प्राप्त आहे पण हे जीवन असे नाही आहे. एकच इनिंग खेळायची आहे, दुसरी संधी नाही.

सद्यस्थितीत जीवनाच्या यशस्वी होण्यासाठी मार्गदर्शक आहेत आणि कायमस्वरूपी जीवनाच्या सफलतेसाठी मानवाला कोणतेच मार्गदर्शक अस्तित्वात नाही असे शक्य आहे का? नाही! मुळीच नाही. अशक्य आहे. या जीवनाच्या सफलतेसाठी आणि मरणोत्तर जीवनाच्या सफलतेसाठी देखील ध्रुवतारा समान मार्गदर्शक आहेत. कुरआन मध्ये आहे की: मूसा (अ.) ने उत्तर दिले, आमचा पालकर्ता तो आहे ज्याने प्रत्येक वस्तूला तिचे स्वरूप प्रदान केले मग तिला मार्ग दाखविला. (सूरा तहा, आयत: 50).      मौलाना सय्यद अबुल आला मौदूदी यांच्या तफ्सीरानुसार सूरह ता-हा, आयत चे स्पष्टीकरण असे आहे की, जेव्हा फिरऔनने हजरत मूसा (अ.) ला विचारले की, तुझा पालनकर्ता कोण आहे? त्यावर मूसा (अ.) उत्तर देतात की, आमचा पालनकर्ता तो आहे ज्याने प्रत्येक वस्तूला तिचे स्वरूप प्रदान केले आणि मग तिला मार्ग दाखविला.

मौलाना मौदूदी या आयतीचे स्पष्टीकरण असे देतात आणि त्याचे सारांश असे आहे की, अल्लाहने प्रत्येक वस्तूची निर्मितीच केली नाही तर तिला योग्य प्रकारे जीवन व्यतीत करण्यासाठी मार्गदर्शनही केले आहे. हे मार्गदर्शन विविध स्वरूपात दिसते, जसे की प्राण्यांची नैसर्गिक प्रवृत्ती, सृष्टीचे भौतिक नियम आणि मनुष्यासाठी नैतिक व आध्यात्मिक मार्गदर्शन. प्रत्येक जीव आणि वस्तूचे निर्माण एका विशिष्ट उद्दिष्टाने केले गेले आहे आणि त्या उद्दिष्टांची पूर्तता करण्यासाठी अल्लाहने आवश्यक साधनं प्रदान केलेली आहेत.

मानवाचे हे जीवन आणि मरणोत्तर जीवन सफल होण्यासाठी अल्लाहने मानव मार्गदर्शनासाठी प्रेषितांमार्फत सत्य मार्गदर्शन केले आहे. म्हणूनच, मानवाला योग्य मार्गदर्शन मिळावे आणि मरणोत्तर जीवनात सफलता प्राप्त व्हावी यासाठी अल्लाहने या धरतीवर प्रत्येक राष्ट्रात प्रेषित पाठविले आहेत. याचा पुरावा आम्हाला कुराणमध्ये मिळतो. प्रत्येक जनसमुदाया (उम्मत) साठी एक प्रेषित आहे. मग जेव्हा एखाद्या लोकसमूहाजवळ त्याचा प्रेषित येतो, तेव्हा पूर्ण न्यायानिशी त्यांचा निर्णय लावला जातो आणि त्यांच्यावर तिळमात्र देखील अत्याचार केला जात नाही. (सूरह युनूस, आयत: 47). याचा अर्थ असा की या धर्तीवर मानव भरकटू नये आणि सत्य मार्गावर चालावे म्हणून अल्लाहने प्रत्येक भूखंडात अनेक प्रेषित पाठविले आहेत. सर्व प्रेषितांनी मानवाचे नाते अल्लाहशी जोडले. अल्लाह एक आहे, त्याचा कोणीही भागीदार नाही, तो रब आहे, पालनहार आहे, उपजीविका देणारा आहे, सार्वभौम आहे, आणि मालक आहे. गुलामी अल्लाहाचीच केली जावी. पूजा अर्चना अल्लाहसाठीच आहे. त्याच्या समोरच नतमस्तक होण्यात सफलता आहे या जीवनातही आणि मरणोत्तर जीवनातही. अशी शिकवण प्रत्येक प्रेषित देत असे आणि जीवन जगण्याचा सरळ मार्ग सिराते मुस्तकीम दाखवत असे. जेव्हा जेव्हा मानवाला अल्लाहचा विसर पडला आणि ते सैतानी मार्गावर चालू लागले तेव्हा-तेव्हा अल्लाहने मानवाला सरळ मार्ग दाखवण्यासाठी प्रेषित पाठविले आहे, आणि अंतिम प्रेषित हजरत मोहम्मद पैगंबर (स.अ) यांना पाठविले आहे. जो कुणी मोहम्मद (स.अ) दाखवलेल्या मार्गावर चालेल त्याला या जीवनात सफलता प्राप्त होईल आणि मरणोत्तर जीवनात देखील तो सफल होणार आहे. आणि (हे पैगंबर (स.)), आम्ही तुम्हाला अखिल मानवजातीसाठी शुभवार्ता देणारा आणि सावधान करणारा बनवून पाठविले आहे, परंतु बहुतेक लोक जाणत नाहीत. (सूरा सबा, आयत: 28). याचा अर्थ असा की प्रेषित सर्व मानव जातीचे मार्गदर्शक आहेत. एका दुसऱ्या ठिकाणी आहे की, हे मुहम्मद (स.), सांगा की, हे मानवांनो, मी तुम्हा सर्वांकडे त्या अल्लाहचा प्रेषित आहे जो पृथ्वी व आकाशांच्या राज्यांचा स्वामी आहे, त्याच्याशिवाय इतर कोणीही ईश्वर नाही, तोच जीवन प्रदान करतो आणि तोच मृत्यू देतो. म्हणून श्रद्धा ठेवा अल्लाहवर आणि त्याने पाठविलेल्या निरक्षर नबी (स.) वर जो अल्लाह व त्याच्या आदेशांना मानतो, आणि अनुसरण करा त्याचे, जेणेकरून तुम्ही सरळ मार्ग प्राप्त कराल. (सूरा अल आराफ, आयत: 158). म्हणून प्रत्येक मानवाचे कर्तव्य आहे की त्याने योग्य मार्गदर्शक शोधावेत. जर या शोधकार्यत त्याने चूक केली तर मरणोत्तर जीवन असफल होणे निश्चित आहे.

 - आसिफ खान, धामणगाव बढे

9405932295



झोपेत आणि मृत्यूसमयी आत्मा शरीरापासून वेगळा होतो पण दोन्हीमधील फरक जीवन किंवा मृत्यूचे कारण ठरते. याविषयी पवित्र कुरआनमध्ये स्पष्ट मार्गदर्शन आहे. 

अल्लाहु यतवफ्फल्-अन्फु-स ही-न मव्-तिहा वल्लति लम् तमुत् फी मनामिहा, फयुम्-सिकुल्लती कज़ा अलय्-हल् मव्-ता व युर्-सिलुल् उख़्-रा’ इला अ-ज-लिम्-मुसम्मन, इन्-न फी ज़ालि-कल आयाति लिकव्-मिंय्- यतफक्करू-न.

अनुवाद :-

तो अल्लाहच आहे जो लोकांच्या मृत्यूसमयी त्यांचे आत्मे ताब्यात घेतो आणि ज्याची वेळ अजून आलेली नाही त्याचा आत्मा झोपेत ताब्यात घेतो, मग ज्याच्यासाठी तो मृत्यूचा निर्णय जारी करतो त्यास रोखून ठेवतो आणि इतरांचे आत्मे एका निश्चित वेळेसाठी परत पाठवतो. यांत मोठे संकेत आहेत त्या लोकांसाठी जे गंभीरतेने विचार करतात. ( 39 अज़्-ज़ुमर् - 42 )

या आयतीवरून हे ज्ञात होते की अल्लाह माणसाच्या मृत्यूसमयी आणि झोपेच्या वेळी त्याचा आत्मा ताब्यात घेतो. झोप लागणे हेही एक प्रकारे मृत्यूच आहे, पण त्यामध्ये अल्लाह माणसाच्या आत्म्याचा ताबा घेऊनही त्याला शरीराशी असा काही संबंधित ठेवतो की नाडी नियमित असते, अन्न पचते आणि माणूस श्वासही घेतो म्हणजे जिवंत असतो, पण कधी कधी हा आंतरिक संबंधही तुटतो, ज्यामुळे माणसाचे या जगातील आयुष्य संपते, म्हणून कित्येक लोकांचा मृत्यू झोपेतच झाल्याचे दिसून येते.

यासंबंधी स्पष्टीकरण करताना मुफ्ती मुहम्मद शफी (र) यांनी लिहिले आहे,

मृत्यू आणि झोप दोन्हीमध्ये आत्मा ताब्यात घेण्याचा हा फरक ज्याचा वर उल्लेख केला गेला आहे, त्याचे समर्थन आदरणीय अली (र.) यांच्या एका बोधवचनातून होते.

 झोपेच्या वेळी व्यक्तीचा आत्मा शरीर सोडून जातो, पण आत्म्याची एक किरण शरीरात राहते जी त्याला जिवंत ठेवते. 

(अनुवाद : मआरिफुल्-कुरआन - खंड 7 - पृ. 563 )

या बाबतीत उदाहरण देताना मौलाना शब्बीर अहमद उस्मानी यांनी लिहिले आहे की, ’जसे सुर्य लाखो किलोमीटर दूर असूनही तो आपल्या किरणांद्वारे पृथ्वीला उबदार ठेवतो.’ ( अनुवाद : तफ्सीरे उस्मानी - पृ. 600 )

झोप आणि मृत्युचा उल्लेख करून या आयतीच्या शेवटी म्हटले गेले आहे की गंभीरतेने विचार करणाऱ्यांसाठी यामध्ये मोठे संकेत आहेत. याविषयी स्पष्टीकरण करताना डॉ. मुहम्मद अस्लम सिद्दिकी यांनी लिहिले आहे की,

 ज्याप्रमाणे विश्व निर्मिती आणि त्याचे व्यवस्थापन पूर्णपणे अल्लाहच्या अधिकारात आहे आणि त्यात इतर कुणीही सहभागी नाही, त्याचप्रमाणे जीवन आणि मृत्यू हेही त्याच्याच हाती आहेत. ज्याला तो जीवन देऊ इच्छितो, त्याला कुणी संपवू शकत नाही आणि ज्याचे जीवन तो संपवू इच्छितो, त्याचा जीव कुणीच राखू शकत नाही. त्यामुळे जीवन-मृत्यूची लगाम ज्याच्या ताब्यात आहे, त्याच्याविषयी अज्ञानी राहून आणि त्यापासून विमुख होऊन जगणे किती आश्चर्यकारक आहे. माणसाने ही खात्री बाळगायला हवी की माझा निर्माता मला कधीही कायमचा झोपवू शकतो आणि तो कयामतच्या दिवशी माझ्या जीवनाचा हिशोब घेणार आहे. तरीही माणूस जर आपल्या ईश्वरासमोर बंडखोरी आणि अहंकारी वृत्तीने वागत असेल तर त्याला मुर्खच म्हणावे लागेल. या आयतीद्वारे दुसरा संकेत हा मिळतो की जोपर्यंत माणसाला मृत्यू येत नाही तोपर्यंत त्याला दररोज झोपेद्वारे मृत्यू अनुभवायला मिळतो. जेव्हा एखादी व्यक्ती झोपी जाते, तेव्हा त्याचा श्वासोच्छ्वास चालू राहतो पण त्याच्या आत जीवनाची इतर कोणतीही चिन्हे दिसत नाहीत. भावना, चेतना, समज, आकलन, इच्छा व अधिकारांपासून तो पूर्णपणे वंचित होतो. जेव्हा माणूस झोपतो तेव्हा त्याचा आत्मा ईश्वराच्या ताब्यात असतो. अशा वेळी ईश्वराचा निर्णय एक तर माणसाच्या झोपेला मृत्यूमध्ये बदलू शकतो किंवा त्याला परत जगण्याची संधीही मिळू शकते. यातून माणसाला रोज मृत्यूची अनुभूती येते आणि तो स्वतःला पुर्णपणे ईश्वराच्या नियंत्रणात असल्याचे पाहतो, तरीही जीवनासंबंधी निष्काळजीपणा दाखवतो आणि सांसारिक मोहजालातून बाहेर पडण्याचा प्रयत्न करत नाही, याचे आश्चर्य वाटते.

या आयतीमध्ये तिसरा संकेत हा मिळतो की जेव्हा झोप झाल्यावर माणसाला जाग येते तेव्हा ही वास्तविकता त्याच्या लक्षात आणून दिली जाते की ’ मरणोत्तर जीवनात कयामतच्या दिवशी माणसांना दूबार जिवंत केले जाईल.’ जो निर्माता माणसाच्या जागरणावर मात करून त्याला निद्रावस्थेत नेतो आणि गाढ झोपेतून माणसाला जागे करतो, त्याच्यासाठी माणसांच्या मृत्यूनंतर त्यांना कयामतच्या दिवशी दूबार जिवंत करणे आणि आपल्या अंतिम न्यायालयात हजर करणे काय कठीण आहे. ( अनुवाद : रूहुल्-कुरआन )

 माणसाने एवढेच लक्षात ठेवले पाहिजे की त्याचे जीवन आपोआप संपत नाही, तर अल्लाहने ठरवून दिलेल्या वेळेवर संपते. माणूस नेहमी अल्लाहच्या नियंत्रणात असतो. जोपर्यंत अल्लाह इच्छितो तोपर्यंतच माणूस सांसारिक जीवनाचा आनंद घेऊ शकतो, मात्र एका निश्चित वेळेवर अल्लाह माणसाचा आत्मा ताब्यात घेतो.

...................... क्रमशः


अब्दुल कय्यूम शेख अहमद.

9730254636 - औरंगाबाद.



एकदा प्रेषित मुहम्मद (स.) चोराचा धिक्कार करत म्हणाले की एखादी लहान वस्तू अथवा रस्सी चोरी करतो आणि त्यासाठी मग त्याचा हात कापावा लागतो. माणूस चोरीचा गुन्हा अशा विचाराने करतो की त्याला ईश्वर सर्वशक्तिमान आणि सर्वव्यापी असल्याचा विश्वास नसतो. कमीतकमी असे कर्म करतेवेळी तरी त्याची श्रद्धा कमी होते. 

प्रेषित मुहम्मद (स.) म्हणतात, “जेव्हा एखादा माणूस चोरी करतो त्या वेळी तो श्रद्धावंत नसतो.” हज्जच्या प्रसंगी आपल्या समारोपीय भाषणात प्रेषित (स.) म्हणतात, “तुमच्यापैकी सर्व लोकांवर एकदुसऱ्याची मालमत्ता हराम आहे. पण अधिकार असेल तर ती गोष्ट वेगळी. ज्याचा माल असेल त्याच्या परवानगीने मागून घ्या किंवा त्याचे काही काम केल्यास त्या कामाच्या मोबदल्यात मागून घ्या.”

पवित्र कुरआनात म्हटले आहे की “हे श्रद्धावंतानो, तुम्ही आपसात एकमेकांचा माल वाममार्गाने खाऊ नका, पण आपसात राजीखुशीने देवाणघेवाण करू शकता.” (४:५)

अरबस्थानात मखजूम कबिल्याची एक महिला होती. ती लोकांकडून मागून सवलतीने त्यांचा माल वगैरे घेत असे आणि नंतर नाकारत असे. त्या स्त्रीला प्रेषित मुहम्मद (स.) यांच्याकडे आणले गेले. प्रेषितांनी तिचा हात कापण्याचा आदेश दिला. ती मोठ्या घराण्याची स्त्री होती म्हणून काही उच्चभ्रू लोकांनी मध्यस्ती करत तिचा हात न कापण्याची प्रेषितांकडे विनंती केली. प्रेषितांनी त्यांना सांगितले की “तुमच्या पूर्वीच्या समूहाचा नाश यासाठीच झाला की जेव्हा साधारण गरीब माणसाकडून गुन्हा होत असेल तर त्यांना शिक्षा दिली जात असे आणि श्रेष्ठ लोकांकडून गुन्हा झाला तर त्यांना क्षमा गेलरी जात होती.” ते पुढे म्हणाले की, “अल्लाहची शपथ, जर मुहम्मद (स.) यांची कन्या जरी या जागी असती आणि तिच्याकडून हा गुन्हा घडला असता तर मी तिचा हात कापला असता.”

प्रेषित मुहम्मद (स.) यांचे अनुयायी डोक्याखाली चादर ठेवून झोपत होते. तेवढ्यात एक चोर त्यांच्या डोक्याखालची चादर हिसकावून घेऊन पळून गेला. हे प्रकरण जेव्हा प्रेषितांकडे गेले तेव्हा ते अनुयायी म्हणाले, “हे प्रेषित, ही चादर स्वस्तातली आहे. केवळ ३० दिरहमला घेतली होती. तीस दिरहमसाठी त्याचा हात कापला जाईल का? मी ही चादर त्याला विकून टाकली. त्याची किंमत तो व्यक्ती देईल.” प्रेषित (स.) म्हणाले, “हे प्रकरण माझ्याकडे येण्याआधी तुम्ही हा व्यवहार का नाही करून घेतला.”

(सीरतुन्नबी – शिबली नोमानी, सुलैमान नदवी, खंड-६)

- संकलन : सय्यद इफ्तिखार अहमद


 


(७९) मध्यरात्री ‘तहज्जुद’ (विशिष्ट नमाज) पठण करा,३५ ही तुम्हासाठी ‘नफ्ल’ (अतिरिक्त) आहे जेणेकरून तुमच्या पालनकर्त्याने तुम्हास स्तुत्यस्थानावर आरूढ करावे.३६ (८०) आणि प्रार्थना करा, ‘‘हे पालनकर्त्या! मला जेथे कोठे तू नेशील सत्यानिशी ने आणि जेथून काढावयाचे असेल, सत्यानिशी काढ आणि आपल्याकडून एका सत्ताधिकार्‍यास माझे साहाय्यक बनव.३७ 

(८१) आणि घोषणा कर की, ‘‘सत्य आले आणि असत्य नष्ट झाले, असत्य तर नष्ट होणारच आहे.’’

(८२) आम्ही या कुरआनच्या अवतरणक्रमात ते काही उतरवित आहोत जे त्याच्या अनुयायांसाठी तर रोगनिवारक आणि कृपा आहे, परंतु अत्याचार्‍यांकरिता हानीव्यतिरिक्त अन्य कोणत्याच गोष्टीत वाढ करीत नाही.


३५) ‘तहज्जुद’चा अर्थ झोप मोडून उठणे असा होतो. म्हणून रात्रीच्या वेळी तहज्जुद करण्याचा अर्थ असा की रात्रीचा एक भाग झोपेत काढल्यानंतर मग उठून नमाज अदा केली जावी.

३६) म्हणजे या जगात व परलोकात तुम्हाला अशा दर्जावर पोहचवावे जेथे तुम्ही निर्मितीकरवी स्तुत्य बनून राहावे. चोहीकडून तुम्हावर प्रशंसा आणि वाखाणणीचा वर्षाव व्हावा आणि तुमचे अस्तित्व एक प्रशंसनीय अस्तित्व ठरावे.                                                     

३७) म्हणजे एकतर खुद्द मलाच सत्ता प्रदान कर किंवा एखाद्या सत्तेला माझी साहाय्यक बनव जेणेकरून, तिच्या शक्तीने मी जगातील हे बिघाड दुरुस्त करू शकेल, अश्लीलता आणि अवज्ञेचे हे महापूर थोपवू शकेल व तुझा न्यायपूर्ण कायदा प्रचलित करू शकेल


(१८६७-१९१९)



म्हैसूर टायगर टिपू सुलतान यांच्याशी संबंधित असलेले नवाब सय्यद मोहम्मद यांचा जन्म १८६७ मध्ये तामिळनाडू राज्यातील मद्रास येथे झाला. उच्च शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी त्यांचे वडील मीर हुमायून यांच्या मार्गदर्शनाखाली आपल्या कौटुंबिक व्यवसायाच्या क्षेत्रात प्रवेश केला. व्यवसायात गुंतलेले असताना लोककल्याण आणि राजकीय कार्यातही त्यांना रस होता. १८९४ मध्ये ते भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसमध्ये सामील झाले. १८९६ मध्ये त्यांची मद्रास शहरासाठी शेरीफ म्हणून निवड झाली. ब्रिटिश सरकारने त्यांना ‘नवाब’ ही पदवी देऊन गौरवले. ते १९०० मध्ये मद्रास विधानपरिषदेवर निवडून आले आणि १९०१ मध्ये भारतीय राष्ट्रीय कॉंग्रेस समितीचे सदस्यही झाले. 

नवाब सय्यद मोहम्मद मूलनिवासीयांमध्ये सामाजिक-आर्थिक आणि राजकीय जागरुकता निर्माण करण्यासाठी करण्यात स्थापन करण्यात आलेल्या ‘मद्रास महाजन सभे’चे अध्यक्ष बनले. त्यांनी गरीब मुस्लिमांच्या विकासासाठी अनेक नवीन संस्था स्थापन केल्या. नवाब सय्यद मोहम्मद यांनी गरीब शेतकर्‍यांवर कराचा बोजा कमी करण्याची मागणी केली आणि तांत्रिक शिक्षणाला चालना देण्यासाठी मदत करण्याची सरकारकडे मागणी केली. १९०३ मध्ये मद्रास येथे झालेल्या भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या एकोणिसाव्या अधिवेशनाचे यशस्वी आयोजन त्यांनी केले. म्हणून त्याच्या स्वागत समितीचे अध्यक्ष, ज्यासाठी त्याला व्यापक प्रसिद्धी मिळाली. 

सय्यद मोहम्मद यांची १९०५ मध्ये इम्पीरियल लेजिस्लेटिव्ह कौन्सिलचे सदस्य म्हणून निवड झाली. परंतु १९०६ मध्ये मुस्लिमांसाठी स्वतंत्र मतदारांची मागणी करण्यासाठी लॉर्ड मिंटोला भेटायला गेलेल्या शिष्टमंडळाचे सदस्य होण्यास त्यांनी नकार दिला. त्यांनी नेहमीच आणि सर्व मुद्द्यांवर भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षाला पाठिंबा दिला. १९१३ मध्ये झालेल्या इंडियन नॅशनल काँग्रेसच्या कराची अधिवेशनाचे त्यांनी अध्यक्षपद भूषवले. नवाब सय्यद मोहम्मद यांनी भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या कार्यक्रमाचा प्रचार करण्यासाठी स्वत:च्या मालमत्तेतून मोठी रक्कम दान केली आणि भरपूर खर्च केला. काँग्रेसच्या बळकटीकरणासाठी त्यांनी खूप प्रयत्न केले. ज्या वेळी अनेक प्रमुख मुस्लिम नेते भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसला विरोध करत होते, त्या वेळी ते काँग्रेसच्या पाठीशी खंबीरपणे उभे राहिले आणि त्यांच्या विरोधी प्रचाराचा मुकाबला नवाब सय्यद मुहम्मद यांनी अशा प्रकारे केला की केवळ एकतेनेच स्वातंत्र्य आणि स्वातंत्र्याचे समान उद्दिष्ट साध्य होऊ शकते आणि जे सर्वसामान्यांना पाठिंबा देतात त्यांनाच ते साध्या होते. हितसंबंधांना समान फायद्यांमध्ये त्यांचा वाटा मागण्याचा अधिकार होता, त्यांनी हिंदू आणि मुस्लिमांमधील संघर्ष टाळण्याचे आवाहन केले आणि बंधुभावाचा पुरस्कार केला. ‘भारताचा महान सुपुत्र’ म्हणून ओळखले जाणारे नवाब सय्यद मोहम्मद यांचे १२ फेब्रुवारी १९१९ रोजी मद्रास येथे निधन झाले.


लेखक : सय्यद नसीर अहमद

भाषांतर : शाहजहान मगदुम



विशाळगड दंगल व हिंसाचाराच्या निमित्ताने विद्वेषी, धर्मांध, जातीवादी राजकारण पुन्हा एकदा समोर आले आहे. अशा उथळ, हुल्लडबाज व हिंसक आंदोलनाचे नेतृत्व छत्रपती संभाजी राजे यांनी करणे हे अतिशय लाजिरवाणे आहे. छत्रपती शिवराय, राजर्षी शाहू महाराज यांच्या विचारांचा वारसा जोपासायचे सोडून हा कोणता अज्ञानी, अपरिपक्व व सवंग विचार आचरत आहेत? अशा प्रकारच्या विचार व चळवळीतून त्यांच्या स्वराज्य संघटनेचे कोणते राजकीय भवितव्य निर्माण होणार आहे? आपल्याच संस्थानातील गोरगरीब जनतेला वेठीस धरून त्यांचे राजकारण, समाजकारण उभे राहिल? त्यांच्या संघटनेचे कोणतेही निश्चित विचार व ध्येय नसल्याने ‘नरो वा कुंजरो’ भूमिकेमुळे त्यांना राज्यसभेतील खासदार पदही गमवावे लागले. असो. त्यांचे राजकारण त्यांचे बरोबर, कोल्हापूरच्या जनतेला त्याचेशी कांहीही देणेघेणे नाही. त्यांचे भविष्याचा मात्र त्यांनी निश्चित विचार करावा. सवंग हिंदुत्ववादी राजकारणात त्यांचा निव्वळ हत्यार म्हणून वापर होवू शकतो. या चक्रव्यूहात त्यांनी सापडू नये. छत्रपतींचे वारस व करवीरचे युवराज म्हणून आम्हाला थोडी काळजी वाटते एवढेच. 

छत्रपती शिवराय व राजर्षी शाहू महाराजांचे विचार व कार्य त्यांनी एकदा अभ्यासावे. गोरगरीब अठरापगड जातीच्या लोकांना त्यांनी पोटाशी धरले आणि त्याच लोकांचे मनात स्वराज्याचे स्फुलिंग जागृत करून याच लोकांच्या मदतीने स्वराज्य निर्माण केले. यांनी कधीच आपले राज्य फक्त हिंदुचेच म्हंटले नाही. स्वतःला शिवभक्त म्हणवणारे मात्र त्यांचे विचार आणि कार्याला विकृत करत आहेत. आणि त्यांचे महान मोठेपण संकुचित, विकृत, धर्मांध विचारांनी संपवायचा प्रयत्न करत आहेत. शिवरायांच्या सेवेत असणारे अनेक पराक्रमी व स्वराज्यासाठी बलिदान दिलेले निष्ठावंत मुस्लिम सैनिक यांना कधी दिसले नाहीत. पन्हाळ्याच्या वेढ्यातच पराक्रमाची शर्थ गाजवून बलिदान दिलेले सिद्दी वाहवाह त्यांना कधी आठवत नाहीत. ज्या सिद्दी हिलाल यांनी आपले चार पुत्र स्वराज्यासाठी कुर्बान केले ते यांना कधी आठवत नाही. स्वराज्याचा पाया घालण्यासाठी कित्येक मुस्लिम धुरंदरांनी आपले आयुष्य लावले ते यांना कधी दिसत नाही. आपल्या निष्ठावंत मुस्लिम सैनिकांसाठी महाराजांनी रायगडावर आपल्या राजवाड्यासमोर मस्जीद बांधली. त्यांनी गोरगरीबांची घरे कधीच पेटवली नाहीत. उलट ‘गोरगरीब रयतेच्या भाजीच्या देठालाही हात लावू नका’ असा सक्त आदेश आपल्या सैन्याला दिला होता. सद्गुरु याकृत बाबा, मौनी बाबा, वकील काझी हैदर, दर्यासारंग, अंगरक्षक सिद्दी इब्राहिम,  सरनौबत नुरखान, तोफखाना प्रमुख इब्राहिम खान, घोडदळ सेनानी सिद्धी हिलाल, शिवरायांना वाघनखे देणारा रुस्तमे जमान, विश्वासू अंगरक्षक मदारी मेहतर, दौलत खान, शमाखान, दाऊद खान, चित्रकार मीर महंमद ही नावे यांना कधी आठवत नाहीत. महाराजांच्या सैन्यात हजारोंनी मुस्लिम सैनिक होते हे यांना कधी आठवत नाही. हे शिवभक्त एवढे धर्मांध, जातीवादी आहेत की त्यांना ठराविक जातीच्या लोकांचा पराक्रमच आठवतो. राजर्षी शाहू राजांनी सर्व जाती धर्माच्या लोकांच्या उद्धारासाठी किती प्रयत्न केले हे आपण जाणतोच. मुस्लिमांच्या शैक्षणिक उद्धारासाठी मोहमेडन एज्युकेशन सोसायटी ची स्थापना केलीच पण त्याचे अध्यक्षपदीही स्वतः राहिले कारण या कार्यासाठी त्यांचे चांगले लक्ष राहिले पाहिजे हे या अंधभक्तांना दिसत नाही.

विशाळगडावरील अतिक्रमणाचे त्रांगडे अनेक वर्षापासून आहे. यामध्ये संभाजीराजे यांनी अलीकडेच वर्ष दोन वर्षापासून लक्ष घातले आहे. याबाबतीत त्यांनी गांभीर्याने लक्ष घालणे गरजेचे होते. निव्वळ आवाहान व घोषणा करून त्याचा काहीही उपयोग नव्हता. याबाबतीत शासन, प्रशासन व स्थानिक नागरिक यांना एकत्रित विश्वासात घेऊन, कोणावरही अन्याय न करता सामंजस्य व शांततेने हा प्रश्न सोडवता आला असता. छत्रपती घराण्याचे वारसदार म्हणून त्यांचे शब्दाला निश्चितच मान मिळाला असता व त्याचे श्रेयही मिळाले असते. अतिक्रमण वाल्यांचे गडाच्या खाली पुनर्वसन ही करता आले असते. पण असे न करता निव्वळ एकतर्फी घोषणाबाजी केली. याबाबतीत त्यांनी गांभीर्य, परिपक्वता व सामंजस्य दाखवले पाहिजे होते. या प्रकरणाचे राजकारण न करता हा प्रश्न मार्गी लागला असता. असले प्रश्न निव्वळ जातीवादी, धार्मिक राजकारणासाठी लोंबकळत ठेवले जातात. सध्याच्या परिस्थितीबाबत मात्र संभाजी राजेंच्या वर मोठे लांच्छन लागले आहे. या प्रश्नाला त्यांनी आंदोलनाचे स्वरूप दिले. प्रसंगी कायदा हातात घेण्याची भाषा करून अतिक्रमण जबरदस्ती व दांडगावा करून तोडण्याची वल्गना केली. त्यांच्या कार्यकर्त्यांनी हातोडा, कुदळ व फावड्यांची पूजन केले. विशाळगडावर जाताना सोबत हत्यारे व अवजारे घेऊन गेले. यातून त्यांचा हेतू स्पष्ट होतो. महाराष्ट्रातील विशेष कार्यकर्त्यांनी यांना घोड्यावर बसवले. हे कोण लोक आहेत हे संभाजी राजेंनी ओळखायला पाहिजे होते. पुढे काय होणार आहे याचे भिडे सारख्या माणसाला माहीत होते. त्यामुळे त्यांनी आधीच आपल्या धारकऱ्यांना यामध्ये सामील न होण्याचे आवाहन केले होते. प्रत्यक्षात काय केले देव जाणे. भडकावलेला जमाव हा आपल्या नेत्याचे सुद्धा ऐकत नाही हे समजायला पाहिजे होते.

विशाळगडवरचे अतिक्रमण हे संभाजी राजेंच्या डोक्यात भरले. पण कोल्हापुरात जुना राजवाडा, भवानी मंडप व संस्थांनच्या इतर ऐतिहासिक वास्तूंच्या आजूबाजूला व वास्तूंना झाकून टाकणारे अतिक्रमण संभाजी राजेंना कधी दिसले नाही. अशा अतिक्रमणामुळे ऐतिहासिक वास्तूंना गलिच्छ व ओंगळवाणे स्वरूप आलेले आहे. अशा ठिकाणी अनेक टपऱ्या, दुकाने भाडेतत्त्वावर दिल्याचे समजते. कित्येक वारसा स्थळे व गोष्टी जमीनदोस्त केल्या आहेत. याबाबत कोण बोलणार? 

विशाळगड अतिक्रमण आंदोलनाबाबत संभाजी राजेंनी अनेक चुका केल्या आहेत. याबाबत छत्रपती शिवराय, राजर्षी शाहूंचे वारसदार म्हणून निश्चित जबाबदारी घेतली पाहिजे. त्यांचे आचार, विचारांना हरताळ फसला आहे. याबद्दल त्यांनी छत्रपती शिवराय व राजर्षींची माफी मागितली पाहिजे. त्याचबरोबर विशाळगडावरील सुफी संत सद्गुरू मलिक रेहान विशाळगड बाबा, जे अनेक हिंदू मुस्लिमांचे श्रद्धास्थान आहे. त्यांचा कृपाशीर्वाद आणि सावली महाराष्ट्र, कर्नाटक येथील असंख्य भाविक अनुभवतात आणि जे गोरगरीब व निष्पाप लोक या दंगलीमध्ये भरडले गेले त्यांचीही माफी मागावी. नुकसान भरपाई करावी व त्यांना पोटाशी धरावे. यातून त्यांनी केलेल्या गोष्टीचे कांही प्रमाणात परिमार्जन होऊ शकेल.

एवढ्याने संभाजी राजेंची आपली जबाबदारी संपणार नाही. याची संपूर्ण जबाबदारी म्हणून कायद्याने होणाऱ्या कारवाईला सामोरे जावे लागेल. हिंसाचारात नुकसान झालेल्या निष्पाप, गोरगरीब लोकांच्या साधन, संपत्तीचे मूल्यमापन करून शासनाने ही रक्कम त्यांच्याकडून वसूल करावी आणि कायदा हातात घेऊन जातीय, धार्मिक भावना भडकावून ठराविक जातीच्या लोकांवर अन्याय, अत्याचार केल्याबद्दल प्रशासन, पोलिसांनी कठोर कारवाई करावी. ज्यामुळे येथून पुढे अशा प्रकारचे उथळ व हुल्लडबाज आंदोलन करण्याचे धाडस कोणी करणार नाही.


शफिक देसाई

कोल्हापूर

भ्रमणध्वनी : ९४२१२०३६३२



लोकसभा निवडणुकीत पराजयानंतर भाजप पराभवाच्या धक्क्यातून सावरलेला नाही. एवढेच नाही तर यानंतर झालेल्याकाही राज्यांत विशेषतः जिथे भाजपचे वर्चस्व आहे अशा उत्तर भारतातील काही राज्यांमधील पोटनिवडणुकांत सुद्धा भाजपला हार पत्करावी लागली आहे. त्यामुळे भाजपमध्ये एकच खळबळ उडाली. या निवडणुकीच्या पराभवाची कोणती कारणे आहेत याचा शोध घेण्यासाठी पक्षाचे नेते एकत्र येऊन चर्चा करत आहेत.

भाजपसमोर प्रश्न एवढाच नाही की त्याला लोकसभा निवडणुकीत तर साधे बहुमत सुद्धा गाठता आलेले नाही किंवा त्यानंतरच्या पोटनिवडणुकांमध्ये त्याला पुन्हा आपली राजकीय प्रतिष्ठा गमवावी लागली. प्रश्न मोठा आणि गंभीर यासाठी आहे की यापुढे ज्या ज्या राज्यात विधानसभेच्या निवडणुका होणार आहेत त्याचे काय होईल? महाराष्ट्र आणि हरियाणा ही दोन महत्त्वाची राज्ये आहेत आणि या राज्यांतपैकी विशेषतः महाराष्ट्रात भाजपसमोर मोठे आव्हान आहे. इतकेच नाही की या निवडणुका जिंकणे भाजपसाठी आणखी राज्यसभेतील कमी होत चाललेली संख्या टिकवायची की महाराष्ट्र आणि हरियाणात सत्ता गमवली तर राज्यसभेत भाजपची स्थिती आणखीनच खालावणार आहे. तसे झाल्यास त्या पक्षाच्या अजेंड्याचे काय होईल?

पराभवाच्या कारणांवर विचारविनियम करण्यासाठी जी बैठक नुकतीच लखनौमध्ये झाली तेथे उघड उघड कुणी बोलायला तयार नव्हते. पण आपल्या वक्तव्याच्या आडून त्यांनी भाजप नेतृत्वावर बरेच प्रश्न उपस्थित केले आहेत. भाजपने १९१४ साली लोकसभा निवडणुकीत यश मिळवल्यानंतर गुजरात आणि उत्तर प्रदेश ही अशी दोन राज्ये निवडली जिथून लोकसभेत १०० च्या जवळपास खासदार निवडून येतात. या राज्यांमधून सध्या उत्तर प्रदेश हे राज्य भाजपच्या हातातून निसटले. गुजरात हा नंतरचा प्रश्न.

खरी पराभवाची कारणे शोधताना मुख्यमंत्री योगी म्हणाले की अति आत्मविश्वास भाजपला नडला. त्यांना स्पष्ट शब्दांत कुणाचा अति आत्मविश्वास की कुणावरील आत्मविश्वासामुळे भाजपला पराभव पत्करावा लागला. दुसरीकडे के पी मौर्य म्हणाले की संघटनांना नजरेआड करून पक्षाला यश मिळणार नाही. संघटना नेतृत्वच नाही तर सत्तेपेक्षाही महत्त्वाची असते. या दोन्ही नेत्यांनी नेमके कोणात्या नेत्याकडे अंगुलीनिर्देश केले हे स्पष्ट करण्याची गरज नाही. ही जी चर्चा पराभवानंतर होत आहे ती चर्चा पक्ष आणि संघटना व्यक्ती यांचा कसा आणि किती महत्त्वाचा संबंध असावा लागतो याचा विचार पूर्वीच करायला हवा होता.

भाजप निवडणुकीत का हरला याची कारणमीमांसा करताना असे वाटते की दुखणं एकीकडे आणि त्याची लक्षणे दुसरीकडे शोधण्याचे प्रयत्न होत आहेत. भाजपला याचा विसर पडला की नाही, पण भारतीय मतदारांना याचा विसर पडलेला दिसतो की भाजपने कधीही भारतीय जनतेला भेडसावणाऱ्या समस्यांचा विचार केलेला नाही. किंबहुना हे त्यांच्या विचारधारेत नाही. 

२०१४ सालच्या निवडणुकीत त्यांनी भारतीय नागरिकांना असे आश्वासन मुळीच दिले नव्हते की ते सत्तेवर येताच त्यांच्या आर्थिक स्थिती सुधार करण्याच्या योजना राबवतील. भारतीय मुलांना शिक्षणाच्या उत्तम आणि मोफत संधी दिल्या जातील. भारतीय मजूरवर्गाला नोकऱ्या दिल्या जाती. फक्त एक कोटी दरवर्षी नोकऱ्यांची घोषणा केली होती. पण ती फक्त प्रचार-भाषणासाठीच मर्यादित होती. त्यासाठी कोणती उपाययोजना, आराखडा भाजपने तयार केलेला नव्हता. कारण त्याला नोकऱ्यांचे आमिष दाखवून मते मिळवायची होती. शिक्षण, रोजगार या भाजपच्या राजकीय कार्यक्रमात नव्हतेच, आजही नाही. उद्याचे काय? भाजपने मोघम “अच्छे दिन आयेंगे”  आणि सर्वांच्या विकासाची घोषणा केली होती. याचा खरा अर्थ फक्त प्रसारमाध्यमांशिवाय कोणालाच माहीत नव्हता की हे फक्त घोषणांपुरते आहे. 

मंडलच्या विरोधात जेव्हा भाजपने कमंडलचे अस्त्र काढले त्या वेळी भाजप विचारधारेत ही गोष्ट सामील होती की हा पक्ष लोकांना शिक्षण देण्यासाठी, नोकऱ्या, आर्थिक संधी देण्यासाठी उदयास आलेला नसून धार्मिक उद्दिष्टांच्या प्राप्तीसाठी आले. 

साऱ्या भारतीयांना सुशिक्षित करणे त्यांना संस्कार देणे हे भाजपच्या सांस्कृतिक विचारधारेत नाही. धर्माची परंपरा, त्याच्या शिकवणी, आचारविचार ह्या साऱ्या नागरिकांसाठी नसून काही निवडक वर्गासाठी आहेत. मागासवर्गीय, आदिवासी, उपेक्षित, अल्पसंख्याकांसाठी नाहीत. आम जनतचेला त्यांनी राम मंदिर देण्याचे आश्वासन दिले होते ते भाजपने आपले वचन पूर्ण केले. या पलीकडे लोक भाजपकडून ज्या गोष्टींची अपेक्षा करत आहेत तो भाजपवर अन्याय आहे. त्याने जे वचन दिले होते ते शंभर टक्के पूर्ण केले. ही साधी गोष्ट या विचारवंतांना समजत नाही जे भाजपच्या पराभवावर चर्चा करत आहेत.

- सय्यद इफ्तेखार अहमद

संपादक

मो. : 9820121207)


मत्यू म्हणजे सांसारिक जीवनाचा अंत आणि मरणोत्तर जीवनाची सुरुवात आहे. मृत्यूच्या वेळी फरिश्ते म्हणजे ईशदूत माणसाचा आत्मा त्याच्या शरीरातून खेचून घेतात. याविषयी पवित्र कुरआनमध्ये म्हटले गेले आहे की,

‘‘कुल् यतवफ्फाकुम् मलकुल्-मवतिल्लज़ी वुक्कि-ल बिकुम् सुम्-म इला रब्बिकुम् तुर्-जऊन’’

अनुवाद :- हे पैगंबर (स) यांना सांगा, तुम्हावर नियुक्त मृत्यूदूत, तुम्हाला पुर्णतः आपल्या ताब्यात घेईल आणि मग तुम्ही आपल्या ’रब’कडे परत आणले जाल.

(32 अस्-सजदा-11)

मृत्यू असा येत नाही की फोन चालू होता, चार्जिंग संपली किंवा काही बिघाड झाला आणि तो बंद पडला. माणसाच्या जीवनाची मुदत संपताच मृत्यूदुत येतो आणि माणसाचा आत्मा संपुर्णपणे आपल्या ताब्यात घेतो. आत्म्याचा छोटासा भागही शरिरात बाकी राहत नाही. याविषयी मौलाना सय्यद अबुल् आला मौदूदी (त्यांच्यावर अल्लाहची कृपा असो) यांनी उल्लेखित आयतीच्या स्पष्टीकरणात लिहिले आहे की या छोट्याशा आयतीमध्ये अनेक तथ्ये ठळकपणे मांडण्यात आली आहेत, ज्यांकडे दुर्लक्ष करता कामा नये. 1) अल्लाहने या कामासाठी खास एक दूत नियुक्त केला आहे जो येऊन आत्म्याला त्याचप्रमाणे ताब्यात घेतो जसे एखादा सरकारी अंमलदार (जषषळलळरश्र ठशलशर्ळींशी) एखाद्या गोष्टीला आपल्या ताब्यात घेतो. याविषयी कुरआनमध्ये दुसऱ्या ठिकाणी जो अधिक तपशील आहे त्यावरून कळते की या मृत्यूदुताच्या हाताखाली एक संपूर्ण स्टाफ असतो. माणसाला मृत्यू देताना त्याचा आत्मा शरीरातून काढणे आणि तो ताब्यात घेण्यासाठी अनेक प्रकारची कामे त्यांच्याकडून घेतली जातात. या स्टाफची वागणूक अपराधी आत्म्याशी वेगळ्या प्रकारची असते आणि इमानधारक आत्म्याशी वेगळी असते. 

2) यावरून हे सुद्धा माहीत होते की मृत्यूमुळे मनुष्य नष्ट होत नाही तर त्याचा आत्मा शरीरातून बाहेर पडून बाकी राहतो. कुरआनचे शब्द मृत्यूचा दूत तुम्हाला पूर्णतः आपल्या ताब्यात घेईल याचाच हा पुरावा आहे. अस्तित्वहीन व मिटलेल्या वस्तूला ताब्यात घेतले जात नाही. ताब्यात घेण्याचा अर्थच हा आहे की ताब्यात घेतलेली वस्तू कब्जेदाराकडे राहते.

3) यावरून हेही कळते की मृत्यूसमयी जे काही ताब्यात घेतले जाते ते माणसाचे शारीरिक जीवन (इळेश्रेसळलरश्र ङळषश) नाही तर त्याचे ते ’स्व’ किंवा ’अहं’ (एसे) आहे जे ’मी’ ’आम्ही’ ’तुम्ही’ या नावाने ओळखले जाते. हे ’स्व’ जगात काम करून जे काही व्यक्तिमत्त्व निर्माण होते ते पूर्णतः जसे की तसे (ळपींरलीं) ताब्यात घेतले जाते. त्याच्या गुणवैशिष्ट्यांत काहीही कमी जास्त न करता हे घडते आणि हेच मृत्यूपश्चात आपल्या ’रब’कडे सुपूर्द केले जाते. यालाच परलोकात नवीन जन्म व नवीन शरीर दिले जाईल. यावरच ईश-न्यायालयात दावा केला जाईल. त्याकडूनच हिशोब घेतला जाईल आणि त्यालाच बक्षीस मिळेल किंवा शिक्षा भोगावी लागेल. (तफ्हीमूल-कुरआन, खंड 4, पृ. 43-44) ..... क्रमशः


- अब्दुल कय्यूम शेख अहमद.

9730254636 - औरंगाबाद.


मुंबई 

जमाअत-ए-इस्लामी हिंद (जेआयएच), महाराष्ट्रचे अध्यक्ष मौलाना इलियास खान फलाही यांनी हिट अँड रन प्रकरणांवर चिंता व्यक्त केली असून या समस्येवर तोडगा काढण्यासाठी समाजाने सामूहिक आत्मशोधाचे आवाहन केले आहे.

जेआयएच महाराष्ट्र अध्यक्षांनी प्रसारमाध्यमांना दिलेल्या निवेदनात म्हटले आहे की, “आपल्या लाडक्या महाराष्ट्र राज्यात हिट अँड रनच्या प्रकरणांमध्ये चिंताजनक वाढ होत असल्याचे आम्हाला अत्यंत चिंतेने दिसून येत आहे.  अनेकदा बेदरकारपणे आणि दारुच्या नशेत भरधाव वेगाने वाहने चालवणारे हे तरुण या दुर्दैवी घटनांमध्ये आघाडीवर आहेत. यातील अनेक तरुण ड्रायव्हर श्रीमंत कुटुंबातील मुले आहेत, ज्यांना योग्य प्रकारे शिस्त लावली गेली नाही किंवा उच्चभ्रू शैक्षणिक संस्थांमधून आलेल्या आणि विशेषाधिकार आणि भौतिक संपत्तीने समृद्ध असलेल्यालोकांकडून अपेक्षित असलेल्या उदात्त नैतिक मूल्यांकडे दुर्लक्ष केले गेले नाही.

मौलाना इलियास खान फलाही पुढे म्हणाले की, खेदाची बाब म्हणजे आपल्या तरुण पिढीच्या मनातून जीवनाचे पावित्र्य हळूहळू लोप पावत चालले आहे. हे आपल्या शिक्षण व्यवस्थेचे आणि आपण निर्माण केलेल्या व्यापक सामाजिक व्यवस्थेचे दु:खद प्रतिबिंब आहे. आपल्या समाजाला भेडसावणाऱ्या मॉब लिंचिंगच्या वाढत्या घटनांमधूनही जीवनाच्या पावित्र्याबद्दलचा आदर कमी होत चालला आहे. आपले राजकीय चित्र द्वेष आणि विभाजनाने अधिकाधिक प्रदूषित होत चालले आहे, ज्यामुळे मानवी मूल्ये आणि मानवी जीवनाबद्दलचा आदर कमी होत चालला आहे.

हिट अँड रन प्रकरणांच्या समस्येवर भाष्य करताना मौलाना इलियास फलाही म्हणाले, ‘तरुण पिढीने हिट अँड रन केसेस आणि मद्यपान करून वाहन चालविणे या समस्येच्या नैतिक, सामाजिक-राजकीय आणि मानसशास्त्रीय पैलूंचे विश्लेषण केले तर लक्षात येते की कुठेतरी आपण आपल्या मुलांना योग्य मूल्ये आणि नैतिक चारित्र्याने वाढविण्यात अपयशी ठरलो आहोत. 

धार्मिक नेते, सामाजिक कार्यकर्ते, पालक आणि सरकारने हा प्रश्न गांभीर्याने घेण्याची वेळ आली आहे. अशा घटनांच्या वाढत्या संख्येमुळे आपला समाज आणि देश कोणत्या दिशेने जात आहे, यावर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे. समाजाने सामूहिक आत्माशोध करण्याची ही वेळ आहे. तरुणांमध्ये जीवन आणि माणुसकीबद्दल आदर निर्माण करण्यासाठी आपण सर्वांनी मिळून प्रयत्न केले पाहिजेत. एकजुटीने प्रयत्न करूनच आपण भावी पिढ्यांसाठी अधिक सुरक्षित, दयाळू समाज घडवण्याची आशा करू शकतो.



कुणा एखाद्या व्यक्तीने ज्या काही वस्तू वगैरे ठेवल्या असतील अशा वस्तू किंवा इतर सामान त्याच्या मालकाला न विचारता लपूनछपून घेणे म्हणजे चोरी करणे होय. याला इस्लाम धर्मात मोठा अपराध मानले गेले आहे. म्हणून त्यासाठी हात कापून टाकण्याची शिक्षा निश्चित केली गेली आहे. “जो कुणी चोर असेल पुरुष असो की स्त्री त्याचा हात कापून टाका. (चोरी केली असल्यास) ही अल्लाहकडून दिलेली तंबी आहे.” (पवित्र कुरआन, अल माइदा-६)

चोरी करणे फक्त याच कारणाने वाईट नाही की एक माणूस दुसऱ्या माणसाच्या मालकीची वस्तू त्या मालकाला न विचारता पळवून नेतो. त्या व्यक्तीने रास्त मार्गाने मेहनत करून ती वस्तू कमवलेली असते आणि चोरी करणारा कोणतेही परिश्रम न करता त्याचा माल हस्तगत करत असतो आणि मालकाने ते कमवण्यासाठी जे कष्ट सहन केले त्यास नगण्य करतो.

कुणाच्या घरी घरमालकाची परवानगी घेतल्याशिवाय दाखल होणे आणि त्याच्याकडे असलेल्या वस्तूंची आखणी करण्याचा अर्थ असा की असे कार्य करणाऱ्याच्या मनात वाईट वृत्ती दडलेली आहे. त्यासाठी चोर आणि मालकादरम्यान भांडण होते, रक्त सांडते. चोरलेला माल परिश्रम केल्याशिवाय मिळवलेला असल्यामुळे चोराकडे त्याचे वास्तविक माेल नसते. म्हणून त्या मालाची विल्हेवाट लावताना त्याला काहीही वाटत नाही.

अरब देशांत अत्यंत हलाखीची परिस्थिती पसरलेली होती म्हणून चोरीसारख्या घटना सर्रास होत होत्या. म्हणूनच इस्लामच्या प्रारंभिक काळात इस्लाम धर्म स्वीकारणाऱ्याकडून चोरी न करण्याची शपथ घेतली जात होती. मुस्लिम होणाऱ्या पत्नीकडून देखील असेच वचन घेतले जात होते. मक्का विजयाच्या दिवशी जेव्हा मक्केतील रहिवाशी प्रेषित मुहम्मद (स.) यांच्याकरवी इस्लाम धर्म स्वीकारत होते त्या वेळी त्यांच्याकडून चोरी न करण्याचे वचन घेतले गेले. याच प्रसंगी अबू सुफियानच्या पत्नी हिंद यांनी प्रेषितांना विचारले होते की “हे प्रेषित, अबू सुफियान कंजूस माणूस आहे. ते मला आणि माझ्या मुलाबाळांच्या खाण्यापिण्यासाठी पूर्ण खर्च देत नाहीत. तेव्हा मी त्यांच्या मालातून त्यांना न विचारता काही घेऊ शकते का?” यावर प्रेषितांनी सांगितले, “जितकी गरज असेल तितका माल तुम्ही आपल्या पतीला न विचारता घेऊ शकता.” याचा अर्थ असा की आपल्या कुटुंबाचा घरखर्च चालवण्यासाठी पत्नीने पतीला न विचारता काही पैसे घेतले तर याला चोरी म्हणता येत नाही.

(सीरतुन्नबी – शिबली नोमानी, सुलैमान नदवी, खंड-६)

- संकलन :

सय्यद इफ्तिखार अहमद



(७५) परंतु जर तुम्ही असे केले असते तर आम्ही तुम्हाला जगातसुद्धा दुहेरी यातना चाखावयास लावली असती आणि परलोकातसुद्धा दुहेरी यातना, मग आमच्याविरूद्ध तुम्हाला कोणीच साहाय्यक मिळाला नसता.

(७६) आणि हे लोक यासाठीसुद्धा तत्पर राहिलेले आहेत की तुमचे पाय या भूमीवरून उखडून टाकावेत व तुम्हाला येथून बाहेर घालवून द्यावे, परंतु हे जर असे करतील तर तुमच्यानंतर हे स्वत: येथे काही जास्त काळ टिकू शकणार नाहीत.

(७७) हा आमचा कायमचा नियम आहे, जो त्या सर्व पैगंबरांसंबंधी आम्ही अवलंबिला आहे, ज्यांना तुमच्यापूर्वी आम्ही पाठविले होते आणि आमच्या कार्यप्रणालीत तुम्हाला कोणताही बदल आढळणार नाही.

(७८) नमाज कायम करा मध्यान्हीनंतर ते रात्रीच्या अंधारापर्यंत.३३ आणि प्रात:कालीन कुरआन (पठण)देखील आवश्यक करा. कारण प्रात:कालीन कुरआन साक्षात असतो.३४ (ज्यावर ईशदूत साक्षी देतात)



३३) यात दुपारच्या ‘जुहर’पासून ते रात्रीच्या ‘इशा’पर्यंतच्या चारही नमाज येतात.

३४) पहाटेच्या कुरआनने, पहाटेच्या नमाजीत कुरआन पठण करणे अभिप्रेत आहे. प्रात: कुरआनचे साक्षी असण्याचा अर्थ असा की अल्लाहचे फरिश्ते विशेषकरून त्याचे साक्षीदार बनतात कारण त्याला एक विशेष महत्त्व प्राप्त आहे


द्राक्षांत स्वादही आणि उपजीविकाही



द्राक्ष एक चविष्ट आणि उपयुक्त फळपीक, जे आपल्या विशेष रचनेसाठी वनस्पतीशास्त्रात महत्वाचे समजले जाते. वनस्पतींच्या अवयवांच्या रचनेवरून खूप विविधता आढळते. त्यावरून गवतवर्गिय, झुडपे, वृक्ष आणि लता किंवा वेली असे प्रकार पडतात. यामध्ये वेलींची रचना फार विशिष्ट असते. लवचिक खोडाच्या दोन कांड्यांमध्ये लांब पेरे असतात म्हणून वेली इतर प्रकारच्या वनस्पतींसारख्या स्वबळावर सरळ वाढू शकत नाहीत. त्या जमिनीवरच पसरतात आणि  प्रकाश संश्लेषन आणि प्रजनन करण्यासाठी त्यांना आपले क्षेत्र वाढवावे लागते. म्हणजे इतर झाडे किंवा वस्तुंचा आधार घेऊन त्या जमिनीपासून वरच्या दिशेला आपल्या शाखा पसरवतात. यासाठी त्यांना एक तंतुमय अवयव असतो ज्याला आपण टेंड्रिल म्हणतो.

वनस्पतिशास्त्रानुसार टेंड्रिल हे एक विशेष परिवर्तित खोड, पान किंवा देठ असतो ज्याचा आकार दोऱ्यासारखा असतो, ज्याच्या आधारे  वेल इतर वनस्पतींवर चढू शकते तसेच अमरवेलासारख्या परजीवी वनस्पतींद्वारे टेंड्रिलचा वापर अन्न शोषण्यासाठी केला जातो. अशा अनेक वनस्पती आहेत ज्यांना टेंड्रिल्स आहेत; वाटाणे, कारले, दोडकी, द्राक्षे ही त्यांपैकी काही उदाहरणे आहेत. यांत द्राक्ष हे दिर्घकाळ टिकणारे पीक आहे. द्राक्षाच्या योग्य वाढीसाठी मळ्यात चांगला मांडव तयार करतात ज्यावर द्राक्षाच्या वेली टेंड्रिलच्या मदतीने पसरतात, आपल्या शाखा पसरवल्याने फलधारणा जास्त होते आणि पर्यायाने उत्पन्न वाढते.

याव्यतिरिक्त द्राक्षाचा प्रकार, भरपूर खतपाणी, योग्य हवामान, पद्धतशीर लागवड, छाटणी व मशागत, रोग व किडींपासून वेलांचे संरक्षण या गोष्टींवर द्राक्षाचे उत्पन्न अवलंबून असते. पहिल्या वर्षी उत्पन्न कमी येते परंतु ते पुढील वर्षापासून वाढते. vishwakosh.marathi.gov.in नुसार महाराष्ट्रात साधारणपणे हेक्टरी १० ते १५ टन द्राक्षे मिळतात. भारतात द्राक्षांचे सरासरी उत्पन्न हेक्टरी १० टनांपेक्षा जास्त आहे व ते कॅलिफोर्नियातील उत्पन्नापेक्षा जास्त तसेच फ्रान्स, इटली व स्पेनसारख्या द्राक्षोत्पादनाच्या जगातील प्रमुख राष्ट्रांपेक्षा पुष्कळच जास्त आहे. ईजिप्तमध्ये ६,००० वर्षांपूर्वीपासून द्राक्ष पिकविली जात आहेत. यावरून हे लक्षात येते की द्राक्ष हे फळ जागतिक पातळीवर पिकवल्या जाते आणि यापासुन कित्येक शेतकरी आपली रोजी कमावतात आणि उदरनिर्वाह करतात.

द्राक्षाचा उल्लेख कुरआनमध्ये अध्याय अल्-मुअमिनूनच्या आयत क्रमांक १९ मध्ये आहे,

"मग त्या पाण्याद्वारे आम्ही तुमच्यावर खजूर व द्राक्षाच्या बागा उत्पन्न केल्या, तुमच्यासाठी या बागांमध्ये पुष्कळशी स्वादिष्ट फळे आहेत आणि यांच्यापासून तुम्ही उपजीविका मिळवता."

येथे फळशेती करणाऱ्यांसाठी प्रोत्साहन दिले गेले आहे म्हणजे फळे फक्त स्वतः खाण्यासाठी नसून उपजीविकेचे साधन सुद्धा आहेत.

(क्रमशः)


- डॉ. हर्षदीप बी. सरतापे

मो. ७५०७१५३१०६

इराणचे नवे राष्ट्राध्यक्ष मसूद पेझेश्कियान


इराणचे नवे राष्ट्राध्यक्ष म्हणून मसूद पेझेश्कियान यांची निवड झाल्याने इस्लामी प्रजासत्ताकातील बदलाच्या संभाव्यतेबाबत चर्चेला उधाण आले आहे. तथापि, बारकाईने अभ्यास केल्यास असे दिसून येते की, उदारमतवादी भूमिका असूनही पेझेश्कियान यांच्या विजयामुळे इराणच्या धोरणांमध्ये किंवा सत्तारचनेत लक्षणीय बदल होण्याची शक्यता नाही. माजी आरोग्यमंत्री पेझेश्कियान यांनी इराणला जगासाठी खुले करण्याचे आणि तेथील जनतेचे स्वातंत्र्य वाढविण्याच्या आश्वासनांवर प्रचार केला होता. 

तरीही, ज्या संदर्भात ते पदभार स्वीकारतात, त्या संदर्भाने या वचनांची पूर्तता करण्याच्या त्यांच्या क्षमतेवर मर्यादा येतात. इराणमध्ये खरी सत्ता राष्ट्रपतींकडे नाही तर सर्वोच्च नेते अयातुल्ला अली खामेनी यांच्याकडे आहे, ज्यांच्याकडे राज्याच्या सर्व बाबींवर अंतिम अधिकार आहे. अयातुल्ला खामेनी यांच्या प्रभावामुळे कोणत्याही राष्ट्राध्यक्षाने, राजकीय कलांचा विचार न करता, यथास्थिती कायम ठेवण्यासाठी आखलेल्या व्यवस्थेच्या चौकटीत राहून काम केले पाहिजे. नुकत्याच झालेल्या निवडणुकीत सुमारे ५० टक्के मतदान झाले असून, मतदारांची वाढती उदासीनता आणि निराशा दिसून येते. हा कमी सहभाग दर इराणी राजवटीसाठी व्यापक वैधतेचे संकट अधोरेखित करतो. अनेक इराणी लोक, विशेषत: तरुणवर्ग आर्थिक अडचणी, सामाजिक निर्बंध आणि राजकीय स्वातंत्र्याच्या अभावामुळे हताश होत चालला आहे. 

२०२४ च्या निवडणुकीत निवडलेल्या सहा अध्यक्षीय उमेदवारांपैकी मसूद पेझेश्कियान, ६९ वर्षीय हृदय-शल्यचिकित्सक; मोहम्मद खतामी युगातील माजी आरोग्यमंत्री (१९९७-२००५); इराण-इराक युद्धातील माजी सैनिक; आणि महत्त्वाचे म्हणजे सामाजिक आधार असलेले राजकारणी. इराणमधील सुधारणावाद्यांचा संबंध खतामी अध्यक्षपदाचा सामाजिक पाया असलेल्या खोर्दाद फ्रंटच्या दुसऱ्या भागाशी आणि शेवटी १९८० च्या दशकातील इराणी क्रांतिकारी इस्लामी डाव्या पक्षाशी आहे. इराणचे खरे डावे, इस्लामी आणि सेक्युलर यांना १९८० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात फाशी देण्यात आली किंवा त्यांचे रूपांतर आर्थिक उदारमतवादात झाले. २००९ च्या निवडणुकीतील बाहेरील उमेदवार अजूनही नजरकैदेत आहेत. डाव्या विचारसरणीचे एकमेव वारसदार असलेल्या सुधारणावाद्यांची वैशिष्ट्ये म्हणजे सामाजिक आणि आर्थिक उदारमतवादाशी बांधिलकी, पाश्चिमात्य देशांशी सुसंवाद आणि प्रॅटोरियनवादविरोध. (प्रेटोरिअनिझम म्हणजे देशातील सशस्त्र दलांचा अत्यधिक किंवा अपमानास्पद राजकीय प्रभाव. हा शब्द रोमन प्रेटोरियन गार्डमधून आला आहे, जो रोमन सम्राटांच्या नियुक्तीमध्ये अधिकाधिक प्रभावशाली बनला.) इराणमधील स्त्रीवादी निदर्शनांविरुद्ध झालेल्या कारवाईवर पेझेश्कियान यांनी जोरदार टीका केली होती, ज्यात सुरक्षा दलांनी सोळा ते बावीस वयोगटातील महसा अमिनी, निका शकारामी, सरिना इस्माईलजादेह आणि हदीस नजाफी या तरुणींना ताब्यात घेतले होते. त्यात इतरही अनेकजण ठार झाले होते. १७ जून रोजी दूरचित्रवाणीवरील चर्चेत हिजाबच्या नियमांबाबत विचारले असता, पेझेश्कियान यांनी प्रथमच परंपरेला छेद दिला. १९२० च्या दशकात रेझा शाह यांनी हिजाबवर बंदी घालण्याचा केलेला प्रयत्न, १९८१ मध्ये हिजाब लागू करण्याचे कारण सांगताना ते म्हणाले होते की, “जसे पूर्वी ते महिलांकडून जबरदस्तीने हिजाब काढू शकत नव्हते तसे आज आम्ही त्यांच्यावर जबरदस्तीने हिजाब घालू शकत नाही.” अर्थव्यवस्थेच्या संदर्भात पेझेश्कियान म्हणाले की, “निर्बंध ही आपत्ती आहे. आपण त्यांना डावलतो, पण या चुकीच्या वाटेवर आपण जात आहोत, त्यात मोठ्या प्रमाणात भ्रष्टाचार होत आहे. एवढा भ्रष्टाचार कुठून येतो?”

पेझेश्कियान यांची उदारमतवादी भूमिका काहींसाठी आशेचा किरण दाखवत असली, तरी सत्ताधाऱ्यांना आणि सुरक्षा रक्षकांना सामोरे जाण्यास त्यांची स्पष्ट अनिच्छा आहे. इस्लामी प्रजासत्ताकाला आधार देणाऱ्या सत्तारचनेला थेट आव्हाने ते टाळतील, असे त्यांच्या व्यावहारिक दृष्टिकोनातून दिसून येते. ही व्यावहारिकता, कदाचित त्यांचे राजकीय अस्तित्व सुनिश्चित करताना, त्यांनी आश्वासन दिलेल्या सुधारणांची अंमलबजावणी करण्याच्या त्यांच्या क्षमतेवर लक्षणीय मर्यादा आणते. 

शिवाय, भूराजकीय परिदृश्य अतिरिक्त आव्हाने निर्माण करते. इराणचे परराष्ट्र धोरण, विशेषत: वादग्रस्त अणुकार्यक्रम आणि पश्चिम आशियातील बंडखोर गटांना पाठिंबा यामुळे पेझेश्कियान यांच्या प्रशासनात लक्षणीय बदल होण्याची शक्यता नाही. पाश्चिमात्य दबाव आणि प्रादेशिक शत्रूंविरुद्ध प्रतिकाराची भूमिका कायम ठेवण्यासाठी कटिबद्ध असलेल्या सर्वोच्च नेते आणि रिव्होल्युशनरी गार्ड्सचे या भागांवर कडक नियंत्रण आहे. देशांतर्गत पातळीवर आर्थिक परिस्थिती बिकट आहे, वर्षानुवर्षे गैरव्यवस्थापन, भ्रष्टाचार आणि निर्बंधांमुळे ती बिकट झाली आहे. 

पेझेश्कियान आणि त्यांचे कट्टर प्रतिस्पर्धी सईद जालिली या दोघांनीही अर्थव्यवस्थेला सावरण्याची ग्वाही दिली, परंतु इराणच्या अर्थव्यवस्थेला भेडसावणारे संरचनात्मक प्रश्न खोलवर रुजलेले आहेत आणि ते एका रात्रीत सोडवता येणार नाहीत. देशांतर्गत आणि आंतरराष्ट्रीय धोरणांमध्ये लक्षणीय बदल न केल्यास, पेझेश्कियान यांचे प्रशासन सामान्य इराणी लोकांच्या उपजीविकेत ठोस सुधारणा करण्यासाठी संघर्ष करू शकते. त्यामुळे पेझेश्कियान यांची राष्ट्राध्यक्षपदी झालेली निवड संयमाच्या दिशेने वाटचाल करण्याचे संकेत देत असली, तरी अनेक इराणींना ज्या परिवर्तनवादी बदलाची इच्छा आहे, त्या परिवर्तनाची घोषणा होण्याची शक्यता नाही. त्याऐवजी सुधारणेसाठी आतुर झालेली जनता आणि सत्तेवरील आपली पकड कायम ठेवण्याचा निर्धार करणारी सत्ता यांच्यात सुरू असलेल्या संघर्षाचा हा आणखी एक अध्याय असेल. तो एक धूसर आशावाद ठरण्याची शक्यता आहे.


- शाहजहान मगदुम

(कार्यकारी संपादक)


(१८७२-१९१७)


मौलवी अब्दुल रसूल यांनी बंगालच्या विभाजनाला विरोध करणार्‍या चळवळीत सक्रिय सहभाग घेतला. त्यांचा जन्म १८७२ मध्ये झाला. त्यांचे वडील मौलवी गुलाम रसूल हे बंगालमधील जमीनदार होते. अब्दुल रसूल १८८९ मध्ये उच्च शिक्षण घेण्यासाठी इंग्लंडला गेले, तेथून त्यांनी १८९८ मध्ये कायद्याची पदवी प्राप्त केली. पदवी प्राप्त करणारे ते पहिले बंगाली होते.

त्यांनी बंगालच्या फाळणीला कडाडून विरोध केला आणि फाळणीविरोधी चळवळीत सक्रिय सहभाग घेतला आणि लॉर्ड कर्झनच्या अत्याचाराविरुद्ध आवाज उठवला. तेव्हापासून त्यांनी स्वातंत्र्यसैनिक म्हणून नव्या आयुष्याला सुरुवात केली. बंगालच्या फाळणीला विरोध करण्यासाठी ७ ऑगस्ट १९०५ रोजी कलकत्त्याच्या टाऊन हॉलमध्ये झालेल्या सभेत ते सहभागी झाले होते. नंतर, त्यांनी आपला कायदेशीर व्यवसाय सोडला आणि स्वतःला भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यासाठी पूर्णपणे समर्पित केले. 

त्यांनी लॉर्ड कर्झनच्या चुकीच्या कृत्यांवर टीका करण्यासाठी संपूर्ण बंगालमध्ये अनेक सभा आयोजित केल्या. बंगालच्या फाळणीला विरोध करण्याची गरज त्यांनी लोकांना समजावून सांगितली आणि हिंदू आणि मुस्लिम यांच्यातील मजबूत सौहार्दपूर्ण आणि मैत्रीपूर्ण संबंधांसाठी काम केले. ब्रिटिश सरकारविरुद्ध प्रचार सहन न झाल्यामुळे त्यांना अटक करण्यात आली. त्यांचा  शारीरिक व मानसिक छळ करण्यात आला. 

अब्दुल रसूल यांनी टीका केली की, ब्रिटिश राज्यकर्त्यांनी ज्याप्रमाणे बंगालचे विभाजन केले त्याचप्रमाणे हिंदू आणि मुस्लिमांमध्ये फूट पाडण्याचा प्रयत्न करत आहेत. ब्रिटीश सरकारने त्यांना त्यांच्या पदावरून काढून टाकले आणि त्यांना अनेक वेळा तुरुंगात टाकले. 

अब्दुल रसूल यांनी ‘स्वदेशी धोरण’ स्वीकारले आणि घरगुती वस्तूंच्या वापरास प्रोत्साहन दिले. त्यांनी मुस्लिमांच्या कल्याणासाठी आणि विकासासाठी ‘बंगाल मोहम्मडन असोसिएशन’ सारख्या अनेक संघटना स्थापन केल्या ज्याद्वारे त्यांनी धर्मनिरपेक्षतेच्या विचारधारेचा प्रसार केला. 

मार्च १९०७ मध्ये जेव्हा जातीय दंगली उसळल्या तेव्हा त्यांनी त्या सर्व ठिकाणांना भेट दिली आणि हिंदू-मुस्लिमांच्या परस्पर सुरक्षेसाठी ‘राखी बंधन’ कार्यक्रमाचे आवाहन केले. अब्दुल रसूल यांनी १९१६ मध्ये अॅनी बेझंट यांनी सुरू केलेल्या होमरूल चळवळीतही महत्त्वाची भूमिका बजावली होती. त्यांना या चळवळीशी इतका लगाव होता की, होमरूल चळवळीचे प्रतीक कोरलेले त्यांच्या मनगटावरील घड्याळा त्यांच्या मृत्यूनंतर त्यांच्याबरोबर दफन करण्यात यावे अशी त्यांची इच्छा होती. मौलवी अब्दुल रसूल यांचे सप्टेंबर १९१७ मध्ये त्यांची शेवटची इच्छा जाहीर केल्यानंतर अचानक निधन झाले.


लेखक : सय्यद नसीर अहमद

भाषांतर : शाहजहान मगदुम


statcounter

MKRdezign

Contact Form

Name

Email *

Message *

Powered by Blogger.
Javascript DisablePlease Enable Javascript To See All Widget