Halloween Costume ideas 2015
Latest Post

जलचक्र एक ईशसंकेत



नैसर्गिक संसाधने ही प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्षपणे मानवांसाठी देणग्या आहेत. जमिनीवरील बर्फ, द्रवरूप पाणी आणि समुद्रातील खारे पाणी नेहमी त्याच अवस्थेत राहत नाही. या एकाच अवस्थेत राहिलेले पाणी सजीवांसाठी किंवा माणसांसाठी फारसे उपयोगातही येत नाही. याचा पुरेपूर आणि योग्य वापर होण्यासाठी जलचक्र चालवले जाते, जेणेकरून जास्तीत जास्त पाणी उपभोगता येईल. वनस्पतीशास्त्राच्या पर्यावरण या शाखेत जलचक्र या घटकाला फार महत्त्व आहे.

कुरआनमध्ये अध्याय अन्-नहल च्या १० आणि ११ क्रमांकाच्या आयातीमध्ये याचा उल्लेख आहे, 

तोच आहे ज्याने आकाशांतून तुमच्यासाठी पर्जन्यवृष्टी केली ज्याने तुम्ही स्वतः देखील तृप्त होता आणि तुमच्या जनावरांसाठी सुद्धा चारा उत्पन्न होतो. तो त्या पाण्याद्वारे शेती फुलवितो आणि जैतून व खजूर व द्राक्षे आणि तऱ्हेतऱ्हेचे फळे निर्माण करतो. यात तर मोठा संकेत आहे त्या लोकांसाठी जे गांभीर्याने विचार करतात."

निसर्गकर्त्याने येथे त्या प्राण्यांचा उल्लेख केला आहे ज्यापासून मनुष्याला मांस, अंडी, दुध आणि इतर फायदे मिळतात. या दोन आयतींमध्ये अशा गोष्टींचा उल्लेख केला आहे ज्यांना अन्न म्हणून वनस्पती आपल्या शरीरासाठी पुरवतात. तसेच यामध्ये ज्या गोष्टीकडे लक्ष वेधण्यात आले आहे ते म्हणजे अल्लाह आकाशातून पाऊस पाडतो, ते तुम्ही स्वतःही पित असता आणि पृथ्वीवर जे पाणी बरसते ते तुमच्यासाठी पृथ्वीतच साठवून ठेवले जाते. मग तेच पाणी, तीच जमीन, तीच हवा आणि तोच सूर्यप्रकाश पण पृथ्वीवर एक नव्हे, तर लाखो प्रकारच्या वनस्पती उगवतात. ज्यामध्ये  झुडपे, औषधी वनस्पती, गवत आणि फळे न येणारे झाडे व फळझाडे आणि यांचे असंख्य प्रकार आहेत. त्यापैकी काही गुरांसाठी चारा बनतात आणि काही आपल्यासाठी अन्न म्हणून उपयोगात येतात. या सगळ्यात जलचक्र महत्वाचे कार्य पार पाडते. ज्यामध्ये महासागरातून पाण्याची वाफ होणे, मग ढगांच्या रूपात ते वाहणे, मग पावसाच्या रूपात पडणे, मग त्याच पाण्याने पृथ्वीला सिंचित करणे इत्यादी गोष्टी येतात, हे असे का होते?

कारण पृथ्वीवरील सर्व सजीवांसाठी अन्न पुरवण्यासाठी वनस्पती वेळोवेळी शुद्ध पाणी पावसाच्या रूपात मिळवतात. तसेच अतिरिक्त पाणी कालव्याच्या स्वरूपात इतर भागातील जमिनीला सिंचनासाठी वाहून नेले जाते आणि यातून उरलेले अतिरिक्त पाणी नंतर समुद्रात जमा होते. समुद्रातून बाष्पीभवन होऊन परत त्याचे ढग बनतात. या साऱ्या चक्रात आपल्यासाठी आणि आपल्या जनावरांसाठी अन्नाची व्यवस्था केली आहे, पण ही व्यवस्था स्वयंचलित आहे का? की ती एखाद्या ज्ञानी आणि जाणकार अस्तित्वाकडून चालवली जात आहे? निश्चितच ही संपूर्ण व्यवस्था एकमेव निर्मात्याद्वारे चालवली जात आहे ज्यामध्ये अन्य कोणाचाही हस्तक्षेप नाही.

जरी अल्लाहने या संपूर्ण व्यवस्थेसाठी भौतिक नियम बनवले आहेत, तरीही या संपूर्ण व्यवस्थेची लगाम त्याच्याच हातात आहे, ज्याचा पुरावा हा आहे की एखाद्या ठिकाणी वर्षभरात एका विशिष्ट ऋतूमध्ये भरपूर पाऊस पडतो आणि कधी कधी खूप कमी. जर हा फक्त भौतिक नियमांचा खेळ असता तर यामध्ये फेरबदल होणे अशक्य असते. परंतु या गोष्टी त्या लोकांना समजणे जास्त  सोपे  आहे  जे  श्रद्धा  ठेवतात. बाकिच्यांना तर नैसर्गिक संसाधने आणि इतर नैसर्गिक देणग्या वापरण्याशी मतलब आहे असे वाटते.

(क्रमशः)

- डॉ. हर्षदीप बी. सरतापे

मो. ७५०७१५३१०६



मागील दशकाच्या आरंभापासूनच मुस्लिमांमध्ये मुलींना शिक्षण देण्याचा विचार पुढे आला. मुलींसाठी खास शैक्षणिक संस्था कायम करण्यात आल्या. विद्यापीठांमध्येही मुलींना प्रवेश मिळू लागले. त्यामुळे मुलींच्या शैक्षणिक योग्यतेला ज्ञानाचे पंख मिळाले. वेगवेगळ्या विद्यापीठातील इस्लामिक स्टडीज या विभागामध्ये अनेक मुलींनी एम.ए., एम.फिल आणि पीएच.डी. चे प्रोजे्नट दाखल केले. हे प्रबंध कुरआन, हदीस, इस्लामी दंडशास्त्र, प्रेषितांचे चरित्र, इस्लामचा इतिहास आणि इस्लामच्या वेगवेगळ्या विषयांवर आधारित होते. या प्रबंधामधून मुलींने जे संशोधनासाठी विषय निवडलेत आणि जे संशोधन केले त्यावरून त्यांच्या शैक्षणिक गुणवत्तेची महत्ता लक्षात आली. त्यांनी जुने आणि नवे कुरआनचे भाष्य यांचा तौलनिक अभ्यास केला व त्याला आपल्या शब्दांमध्ये विद्यापीठात प्रबंधाच्या रूपाने सादर केले. त्यांनी तुलनात्मक अभ्यास केला. सामाजिक, आर्थिक, राजकीय बाबींवर कुरआन आणि हदीसच्या प्रकाशात आपल्या अभ्यासाचा निष्कर्ष जगासमोर मांडला. प्रेषितांच्या चरित्राचे वेगवेगळ्या पैलूंवर संशोधन करून आपल्या अभ्यासाचा सार साहित्य क्षेत्रात आणून मोलाची कामगिरी बजावली. सामाजिक आणि कायदेशीर प्रश्नांचा इस्लामिक ज्युरिसपुडन्सच्या आधारे अभ्यास करून शरियतच्या  तरतुदी त्यावर आधारित प्रश्न आणि त्यांची उत्तर लोकांसमोर मांडली. 

भौतिक शिक्षण देणाऱ्या अनेक विद्यापीठांची स्थापना अरब आणि इतर मुस्लिम देशांमध्ये मोठ्या प्रमाणात झाली. त्यात विद्यार्थ्यांबरोबर विद्यार्थीनींनाही प्रवेश मिळाला. काही विभाग विद्यार्थीनींसाठी राखीव सुद्धा आहेत. या विद्यापीठांमध्ये इस्लामच्या विविध पैलूंवर मोठ्या प्रमाणात संशोधन झाले. 

एम.ए. पीएच.डी. प्रबंध सादर झाले. भारतीय उपखंडामध्येही मुलींच्या उच्चशिक्षणाकडे लक्ष देण्यात आले. भौतिक विषयांमध्येही विद्यार्थीनींनी एम.ए., एम.फिल, पी.एचडी प्राप्त केली आहे. 

भारत आणि पाकिस्तान मधील अनेक विद्यापीठांमध्ये तंत्रशिक्षणाबरोबर इस्लामिक स्टडीजचे विभाग सुरू करण्यात आले. त्या अंतर्गत कुरआन, हदीस आणि इस्लामच्या इतर वेगवेगळ्या शाखांचा अभ्यास आणि संशोधन सुरू झाले. मात्र दुर्दैवाने या संशोधनात्मक प्रबंधांमधील फार कमी प्रबंध प्रकाशित झाले. त्यामुळे महिलांद्वारे केलेल्या संशोधनाशी न्याय होऊ शकला नाही आणि त्याचा समाजाला फारसा उपयोगही झाला नाही. 


- डॉ. रजिउल इस्लाम नदवी

दिल्ली


पुस्तक : मेमारे जहाँ तू है

भाषांतर : डॉ. सिमीन शहापुरे


धर्माच्या नावावर लोकांना मुर्ख बनवणाऱ्या व्यवस्थेविरुद्ध जेंव्हा एखादी चळवळ उभी राहते तेव्हा ती अनेक लोकांच्या हितसंबंधांशी संघर्ष करते. याशिवाय समाजात प्रचलित असलेल्या खोट्या समजुतींनाही धक्का बसण्यास सुरुवात होते. सुरुवातीला काही मोजके पण नीतिमान लोक लगेच चळवळीची विचारधारा स्वीकारतात. पुढे येऊन पूर्णपणे सहकार्य करतात. दुसरीकडे अधिकतर लोकांच्या नकारात्मक भावनांमुळे चळवळीला विरोध सुरू होतो. ज्यामध्ये अहंकार, पक्षपात व स्वार्थ इत्यादी भावना काम करताना दिसतात. अज्ञान हेही विरोधाचे एक मुख्य कारण असते. वेगळा विचार स्विकारणे आणि तो इतरांसमोर व्यक्त करणे याकरिता धैर्य लागते. सुरुवातीच्या काळात लोक चळवळीच्या विचारधारेकडे दुर्लक्ष करतात. काही खिल्ली उडवणारेही असतात. प्रस्थापित व्यवस्थेशी अनेकांचे हितसंबंध जुडलेले असतात. त्यामुळे त्यांना न्याय आणि निष्पक्षतेवर आधारित विचारधारा स्वीकारण्यास जरा वेळ लागतो. असे स्वार्थी लोक सर्वप्रथम चळवळीच्या मार्गदर्शकाला लक्ष्य बनवतात. ज्याच्या चारित्र्यावर कोणताही डाग आढळून येत नसल्याने त्याच्या विरोधात अपप्रचार करून त्याला वेडा ठरवण्याचा प्रयत्न करतात. जेणेकरून इतर लोकांनी त्याच्या विचारांना गंभीरपणे घेऊ नये आणि त्याकडे दुर्लक्ष करावे. हीच परिस्थिती तेंव्हाही निर्माण झाली होती जेंव्हा आदरणीय अंतिम पैगंबर मुहम्मद (त्यांच्यावर अल्लाहची कृपा व शांती असो) यांनी मूर्तीपूजा करणाऱ्या, अनिष्ट प्रथा पाळणाऱ्या व धार्मिक उन्मादात अन्याय व अत्याचार करणाऱ्या लोकांसमोर खऱ्या धर्माची व्याख्या स्पष्ट केली. त्यांच्यासमोर यशस्वी जीवनाची तत्वे ठेवली आणि त्यांना भक्ती व उपासनेचे योग्य मार्ग दाखवले. याबरोबर मागील काळातील अनेक राष्ट्रे व समाजाच्या अधोगतीची आणि विनाशाची कारणे मांडली. जगात ईश-द्रोहामुळे येणारे भयंकर प्रकोप, कयामत म्हणजे न्यायाच्या दिवसाला गंभीरपणे घेण्याची गरज व मरणोत्तर जीवनाची वास्तविकता स्पष्ट केली. या गंभीर विषयांवर लोकांना सावध करताना एक वेळ अशीही आली जेव्हा विरोधक धीटपणे म्हणू लागले की हे पैगंबर! जर तुम्ही खरे आहात, तर ज्या न्यायाच्या दिवसापासून तुम्ही आम्हाला घाबरवता तो दिवस आणून दाखवा. ज्या ईश-प्रकोपाची भीती बाळगण्याचा संदेश तुम्ही आम्हाला देतात, तो प्रकोप आणून दाखवा. अशा परिस्थितीत अल्लाहने आदरणीय पैगंबर मुहम्मद(स) यांना आपली भूमिका लोकांसमोर स्पष्ट करण्याचा आदेश  दिला,

कुल् या’अय्युहन्नासु इन्नमा अ-न लकुम् नजीरुम्-मुबीनुन

अनुवाद :- 

हे पैगंबर! सांगून टाका की, लोकहो! तुमच्यासाठी मी तर फक्त स्पष्टपणे सावध करणारा आहे. (  22 अल्-हज्ज : 49 )

म्हणजे, तुमच्या नशीबाचा निर्णय माझ्या हाती नाही. तुमचा काय निकाल लावायचा हेही माझ्या अधिकारात नाही. मी तर फक्त संकट येण्यापूर्वी तुम्हाला चेतावणी देणारा आहे. शिक्षा होण्यापूर्वी तुम्हाला सावध करणे ही माझी जबाबदारी आहे. तुमच्यासाठी पुढचा निर्णय घेणे हे अल्लाहचे काम आहे. कुणाला कितपर्यंत स्वातंत्र्य द्यायचे आणि कुणाला कधी व कोणत्या पद्धतीने शिक्षा करायची हे ईश्वरच ठरवतो. तुम्हाला जगण्याचा योग्य मार्ग दाखवण्यासाठी आणि मृत्यूनंतरच्या जीवनातील सर्व टप्प्यांबद्दल स्पष्टपणे चेतावणी देण्यासाठी अल्लाहने मला पैगंबर म्हणून नियुक्त केले आहे.

.......... क्रमशः


- अब्दुल कय्यूम शेख अहमद

9730254636 - औरंगाबाद.



ऑक्टोबर 1956 साली दलित समाजाचे झालेले धर्मपरिवर्तन  निःसंशय भारताच्या इतिहासातील सर्वात मोठे धर्मपरिवर्तन होते. या धर्मांतराला 68 वर्षे पूर्ण झालेली आहेत. हा फार मोठा कालखंड आहे. ही योग्य वेळ आहे याबाबतीत विचार करण्याची की, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा धर्मांतराचा उद्देश यशस्वी झाला काय? याचा मागोवा,  बाबासाहेबांच्या जयंतीनिमित्त घेत आहे. 

2014 साली झालेल्या लोकसभा निवडणुकीमध्ये देशपातळीवर दलितांनी भाजपला भरपूर मतदान केले होते. इतके की या मतदानाच्या तुफानात मागासवर्गीयांचा बीएसपी सारखा बलाढ्य पक्ष सुद्धा भुईसपाट झाला होता. जो आजतागायत पुन्हा उभा राहू शकलेला नाही. 2019 च्या लोकसभेच्या निवडणुकीत मागासवर्गीयांसाठी राखी व मतदारसंघामध्ये भाजपाचा स्ट्राईक रेट 80 टक्के एवढा प्रचंड आहे. केंद्रातील भाजप सरकार दलितमित्र सरकार मानले जाते. तरी पण हे सरकार आल्यापासून अधून मधून दलित उत्पीडनाच्या घटना घडत आहेत. याची सुरूवात रोहित वेमुलाच्या आत्महत्येपासून झाली. 29 मार्च 2018 रोजी भावनगर गुजरातमधील टेंबी तालुका उमरालामध्ये राहणाऱ्या एका दलित युवकाला ज्याचे नाव प्रदिप राठौर (21) होते. गावकऱ्यांनी ठार मारले. त्याचा दोष इतकाच होता की दलित असूनही त्याने घोडा खरेदी केला होता व त्यावर बसून तो ऐटीत शेताकडे येणेजाणे करीत होता. 29 मार्च रोजी त्याचे व घोड्याचे प्रेत त्याच्या शेताजवळील रस्त्यात पडलेले आढळून आले. तत्पूर्वी गावातील सवर्णांनी त्याला घोड्यावर न बसण्याच्या सूचना दिल्या होत्या. तो घोडा विकणारही होता. पण दरम्यान, त्याची हत्या करण्यात आली. 

जुलै 2016 मध्ये गुजरातच्याच उणामध्ये गोरक्षकांनी सात दलित तरूणांना हातपाय बांधून बेदम मारहाण केली होती. तसेच आनंद जिल्ह्यामध्ये गरबा पाहण्यासाठी आलेल्या जयेश सोलंंकी नावाच्या दलित तरूणाची सवर्णांनी हत्या केली होती. तत्पूर्वी उत्तर प्रदेशच्या सहारणपूर जिल्ह्यामध्ये अनेक ठिकाणी दलित वस्त्या जाळण्यात आल्या व अनेक दलितांची हत्या करण्यात आली. त्याचा विरोध केल्याने चंद्रशेखर आजाद ’रावण’ या तरूण नेत्याला रासुखाखाली अटक करून तुरूंगात डांबण्यात आले.  

2018 च्या प्रारंभीच भीमा कोरेगाव येथे  दलित विरोधी दंगल झाली होती. शिवाय, 2 एप्रिल2018 रोजी अ‍ॅट्रॉसिटीज अ‍ॅ्नटच्या तरतुदी शिथील केल्याच्या कारणावरून झालेल्या भारत बंदमध्ये 9 लोक ठार झाले होते. जाळपोळ करून  कोट्यावधीचे संपत्ती नष्ट करण्यात आली होती. शिवाय, उत्तर प्रदेशच्या कासगंद जिल्ह्यातील निजामपूर गावात एक दलित वकील संजयकुमार व त्याची नियोजित पत्नी शीतल यांच्या लग्नाची वरात गावातून काढू नये यासाठी सवर्णांनी विरोध करून वरात निघाल्यास दंगल होईल, अशी धमकी ऑन कॅमेरा दिली होती. यासंदर्भात प्राईम टाईममध्ये रविशकुमार यांनी या संबंधीचा सविस्तर रिपोर्ट सादर केलेला होता. 

2 एप्रिलच्या बंदच्या नंतर ज्या दलितांनी बंदमध्ये हिरहिरीने सहभाग घेतला त्यापैकी 100 लोकांची हिटलिस्ट उत्तर प्रदेशच्या मेरठ जिल्ह्यात तयार करण्यात आली व त्यातील क्रमांक 1 वर शोभापूरमध्ये राहणारा गोपीपार्या या दलित तरूणाची हत्या करण्यात आली. बाकीचे तरूण घरसोडून फरार आहेत. मागच्याच आठवड्यात 14 एप्रिल 2024 रोजी सोलापूरच्या अक्कलकोट तालुक्यातील नागनसूर गावात आंबेडकर जयंती काढण्यासाठी गावकऱ्यांनी विरोध केला होता. रस्त्यावर टायर जाळण्यात आले होते. सवर्ण लोकांनी गावाच्या वेशीत जयंती मिरवणुकीला नेण्यास विरोध केला होता. 2014 सालापासून या गावात गावकऱ्यांच्या विरोधामुळे आंबेडकर जयंती साजरी झालेली नाही हे विशेष. पोलिसांनी हस्तक्षेप करून प्रकरण वाढू दिले नाही अन्यथा त्या ठिकाणी नक्कीच दंगल झाली असती. 

पंतप्रधान मोदी यांनी  अशा प्रकरणांनी व्यथित होऊन (?) ’’पाहिजे तर मला गोळ्या घाला पण माझ्या दलित बांधवांना त्रास देऊ नका.’’ असा सुभाषितवजा सल्ला दिल्यानंतरही  अशा घटना घडत आहेत हे विशेष. थोडक्यात स्वातंत्र्य मिळून 77 वर्षे लोटल्यावरसुद्धा आरक्षणाशिवाय दलितांच्या हाती फारसे काही लागलेले नाही. नागरि हक्क संरक्षण कायदा 1955 आणि अनुसूचित जाती जमाती अत्याचार प्रतिबंधक कायदा (अ‍ॅट्रॉसिटीज अ‍ॅ्नट 1989) हे दोन्ही कायदे सुद्धा दलितांवरील होणाऱ्या अत्याचारांना रोखू शकलेले नाहीत. 

बाबासाहेबांनी आरक्षण मिळविण्यासाठी धर्म परिवर्तन केले नव्हते तर समता व सन्मान मिळविण्यासाठी केले होते. 68 वर्षे उलटून गेल्यानंतर सुद्धा जर तो उद्देश साध्य होत नसेल तर धर्मांतरांच्या या निर्णयावर पुनर्विचार करण्याची गरज आहे, असे कोणत्याही सुज्ञ माणसास वाटल्याशिवाय राहणार नाही. भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आज हयात असते तर त्यांनीही आपल्या या निर्णयाचा नक्कीच फेरविचार केला असता, असा विचार काही दलित बांधवांमधूनच पुढे येत आहे. म्हणून या संदर्भात शोध घेतला असता ’डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि इस्लाम’ हे छोटेसे पुस्तक माझ्या हाती लागले. ते एका दमात वाचून काढल्यावर त्यातील लेखकाचे विचार वाचकांपर्यंत पोहोचविणे हीच बाबासाहेबांना खरी आदरांजली ठरेल, असे वाटल्याने सदरचा लेखन प्रपंच मांडला आहे. 

सदर पुस्तकाचे लेखक अ‍ॅड.आर.एस. विद्यार्थी   असून त्यांनी 2010 साली हे पुस्तक लिहिलेले आहे. जे इस्लामिक पब्लिकेशन ट्रस्ट मुंबई यांनी प्रकाशित केलेले आहे. या पुस्तकात बाबासाहेबांच्या धर्मांतराच्या निर्णयापूर्वीची पार्श्वभूमी व निर्णयाची समिक्षा दोन्हीही गोष्टी नमूद आहेत. त्याचा थोडक्यात गोषवारा खालीलप्रमाणे -

आर.एस. विद्यार्थी  लिहितात, ’’हिंदू धर्माने दलित वर्गाला पशु पेक्षाही अधिक वाईट स्थितीत पोहोचविले आहे. याच कारणास्तव तो आपल्या परिस्थितीत बदल घडवून आणण्यासाठी पूर्ण प्रयत्न करू शकत नाही. पशुप्रमाणे तो चांगल्या चाऱ्याच्या शोधाला लागला आहे. परंतु, मानसिक गुलामगिरी नष्ट करण्यासाठी आपल्या उद्देशांना तो गांभीर्याने घेत नाही. परंपरागत उच्च वर्णीयांद्वारे निरपराध दलितांवर सातत्याने   केल्या जाणाऱ्या अत्याचारांना कसा पायबंद घालावा? हीच दलितांची मूळ समस्या आहे. हजारो वर्षांपासून दलितांवर अत्याचार होत आलेले आहेत. आजसुद्धा होत आहेत. अत्याचारांची सुरूवात कशी झाली आणि आजदेखील या अत्याचारांना का आळा बसत नाही हाच महत्त्वाचा प्रश्न आहे. 

इतिहास साक्षी आहे, या देशाचे मूळ रहिवाशी द्रविड होते. जे अत्यंत सभ्य व शांतताप्रिय होते. आजपासून जवळ-जवळ 5 ते 6 हजार वर्षापूर्वी आर्य लोक भारतात आले आणि द्रविडांवर हल्ले चढविले. फलस्वरूप आर्य आणि द्रविड या दोघांमध्ये भीषण युद्ध झाले. चालाक आर्यांनी फसवणूक आणि कपटाचा वापर करून द्रविडांना पराजित केले व या देशाचे स्वामी झाले. या युद्धात सामिल द्रविडांचे विभाजन दोन वर्गात करता येईल. एक - ज्यांनी शेवटपर्यंत आर्यांशी लढा दिला आणि दोन - जे सुरूवातीपासून युद्धात तटस्थ राहिले किंवा युद्धात भाग घेतल्यानंतर थोड्याच वेळाच अलिप्त झाले, अर्थात लढले नाहीत. पहिल्या प्रकारच्या द्रविडांना आर्यांनी अस्पृश्य शुद्र घोषित केले आणि त्यांना अशाप्रकारे तुडविले की, ते लोक हजारो वर्षांपर्यत डोकेवर काढू शकले नाहीत. त्यांचे उद्योगधंदे बंद केले, त्यांना गावाबाहेर वस्ती करण्यास भाग पाडले गेले आणि त्यांना इतके लाचार करून टाकले गेले की जीवंत राहण्यासाठी त्यांना प्रसंगगी मेलेल्या जनावरांचे मांस खाण्यासाठी विविश व्हावे लागले. जाटव, भंगी, चांभार, महार, खाटिक वगैरे याच वर्गात मोडतात. ज्यांनी युद्धात भाग घेतला नाही त्यांना स्पृश्य शुद्र घोषित करून त्यांना शांतीपूर्वक राहू दिले. कोळी, माळी, पिंजारी, पानके, मांग वगैरे या वर्गात मोडतात.’’ (संदर्भ : पान क्र. 4 व 5).

लेखकाने डॉ.बाबासाहेबांचे म्हणणे खालील प्रमाणे आपल्या पुस्तकात नोंदविलेले आहे, ’’जर तुम्हाला माणुसकीशी प्रेम असेल तर धर्मांतर करा. हिंदू धर्माचा त्याग करा. तमाम दलित अस्पृश्यांच्या शेकडो वर्षांपासून गुलाम ठेवल्या गेलेल्या वर्गाच्या मुक्तीसाठी ऐक्य आणि संघटन करावयाचे असेल तर धर्मांतर करा. समाधान प्राप्त करावयाचे असल्यास धर्मांतर करा, स्वातंत्र्य प्राप्त करावयाचे असल्यास धर्मांतर करा, आपल्या जीवनाचे साफल्य हवे असेल तर धर्मांत करा, मानवी सौख्य हवे असेल तर धर्मांतर करा, हिंदू धर्म सोडण्यातच सर्व दलित, पददलित, अस्पृश्य, शोषित, पीडित वर्गाचे खरे हित आहे, असे माझे स्पष्ट मत आहे.’’ अशा प्रकारे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी धर्मांतराचा मुख्य उद्देश बाह्य शक्ती संपादन करण्यासाठी निश्चित केला होता. ही गोष्ट आम्ही कधीही विसरता कामा नये. कारण बाह्य शक्ती प्राप्त केल्यानेच दलितांवर होणाऱ्या अत्याचारांना पायबंद घालणे शक्य होईल. या निश्चयाला क्रियान्वित करण्यासाठी बाबासाहेबांनी 14 ऑ्नटोबर 1956 रोजी लाखों अनुयायांसोबत बौद्ध धर्म स्विकारला होता. (संदर्भ : पान क्र. 13)

पाकिस्तान निर्माण झाल्यानंतर 1956 मध्ये जेव्हा बाबासाहेबांनी धर्मपरिवर्तन केले होते तेव्हा भारतात मुस्लिमांची शक्ती नव्हतीच. त्याशिवाय, त्यावेळी हिंदूंच्या मनात मुस्लिम अथवा इस्लामच्या नावाने इतकी घृणा होती की, जर त्यावेळी आम्ही मुस्लिम झालो असतो तर आम्हाला गावोगावी गाजर मुळ्याप्रमाणे कापून फेकून दिले गेले असते. या सर्व गोष्टी लक्षात घेवून त्यांनी उद्देशाच्या प्राप्तीसाठी बौद्ध धर्म स्विकारून भविष्यकाळात बुद्धीचा उपयोग करण्याचा संकेत देऊन, दलित वर्गाच्या मुक्तीचा खरा मार्ग मोकळा करून एकूण महान कार्य केले होते. परंतु, दुर्देवाने केवळ एक महिना 22 दिवस लोटले की 6 डिसेंबर 1956 रोजी बाबासाहेबांचे महापरिनिर्वाण झाले. 

अशाप्रकारे बाबासाहेब हे पाहूच शकले नाही की त्यांनी आपल्या या लोकांना जे की, महान व्याधीने पिडले होते, त्यांना जे रामबाण औषध दिले होते, ते त्यांना लागू तरी पडले काय? किंवा त्याची रिअ‍ॅ्नशन तर आली नाही. 

बौद्ध धर्म स्विकारून आम्ही आपल्या उद्देशप्राप्तीमध्ये किती यशस्वी झालो यासंबंधी बाबासाहेबांद्वारा निर्धारित कोणताही धर्म स्विकारण्याचा उद्देश दलित वर्गाला बाह्यशक्ती प्राप्त करून देणे असला पाहिजे. म्हणून आम्हाला हे पाहिले पाहिजे की, बौद्ध धर्म स्विकारल्यामुळे दलित वर्गाला बाहेरील शक्ती किती मिळाली? काही मिळाली की अजिबात नाही? अथवा या धर्माचा स्विकार केल्याने आमची मूळ शक्ती देखील काही कमीतर झाली नाही? (संदर्भ : पान क्र. 15). 

बाबासाहेबांच्या अनुयायांनी प्रथम हे समजून घेतले पाहिजे की, बाबासाहेबांनी ठरवून दिलेल्या धर्मांतराचा उद्देश बाह्य शक्ती प्राप्त करणे होता. बाह्यशक्तीचा अर्थ विदेशी शक्ती नव्हे तर भारतात विद्यमान असलेल्या दुसऱ्या समाजाची शक्ती होय. जी शक्ती प्राप्त करण्यासाठी आम्हाला पूरेपूर प्रयत्न केले पाहिजेत. बौद्ध धर्मरूपी परम औषधी घेतल्याने जो विकार आणि उपद्रव आमच्या समाजात उत्पन्न झालेले आहेत, सर्वप्रथम ते शांत केले पाहिजेत. आणि या बौद्ध धर्मरूपी परम औषधीच्या जागी एखादा अन्य धर्म स्विकारावा, जेणेकरून आपण आपल्या धर्मांतराचा उद्देश प्राप्त करून अत्याचारापासून मुक्ती प्राप्त करू शकू. बाबासाहेब यासाठी प्रयत्नशील होते की, माझ्या दलित बांधवांना हिंदूंच्या जुलूमापासून मुक्ती मिळावी. त्यांचा या गोष्टीवर अजिबात विश्वास नव्हता की, या क्षीण झालेल्या दलित वर्गाला विशिष्ट औषध अर्थात बौद्ध धर्मच दिला पाहिजे, मग गुण येवो की न येवो. म्हणून एकदा तर त्यांनी असे सांगितले होते की, ’’जर मी आपल्या अस्पृश्य बांधवांना अत्याचारापासून मुक्त केले नाही तर  स्वतःला गोळी घालून आत्महत्या करेन’’

अशा प्रकारे हे स्पष्ट झाले आहे की, आज जर बाबासाहेब जीवंत असते तर निश्चितपणे त्यांनी बौद्ध धर्म सोडून एखादा अन्य धर्म स्विकारण्यास सांगितले असते. परंतु, बाबासाहेब आमच्यामध्ये नाहीत. म्हणून तर आज आम्हाला त्यांनी निश्चित केलेल्या उद्देशांच्या प्राप्तीसाठी व स्वतःला अत्याचारापासून मुक्त करण्यासाठी बौद्ध धर्माचा त्याग करून एखादा अन्य धर्म स्विकारावा लागेल. (संदर्भ : पेज नं. 19-20).

आम्ही हे पाहिलेच आहे की, बौद्ध धर्माचा स्वीकार ज्या उद्देशासाठी केला होता त्यात तो सपशेल निष्फळ ठरला आहे. म्हणून असा प्रश्न उद्भवतो की, कोणता धर्म आता स्वीकारावा? यासाठी आम्ही हे पाहिले पाहिजे की, बाबासाहेब बौद्ध धर्माव्यतिरिक्त कोण-कोणत्या धर्मांना चांगले आणि योग्य मानत होते. त्यांनी इस्लाम आणि ख्रिश्चन धर्माची खूप प्रशंसा केलेली आहे. आणि म्हटले आहे की, माणसाची माणुसकीच सर्वात महत्त्वाची गोष्ट आहे. ही गोष्ट इस्लाम आणि ख्रिश्चन धर्माच्या मुळाशी आहे. (संदर्भ : पान क्र. 22). 

आम्हाला आमच्या मूळ प्रश्नाच्या सोडवणुकीचा शोध घेतांना हे पाहिले पाहिजे की, लक्षावधी गावांत दररोज आमच्यावर तऱ्हेतऱ्हेचे अत्याचार कोठे न कोठे होतच असतात. म्हणून आम्हाला त्याच लक्षावधी गावातील मदत करणारे गावकरी पाहिजेत. आम्हाला रूपया पैशांची मदत करणारे नकोत. आम्हाला क्रूरतेने कत्तल करणाऱ्याचे, हात धरणाऱ्या मदतनीस-मार्शलची गरज आहे. जेणेकरून सर्वप्रथम अत्याचाऱ्यांपासून आमच्या जीवाचे रक्षण होईल. (संदर्भ : पेज नं.23).

धर्म अधिक चांगले जीवन जगण्याची कला आहे. जगात याची तीन रूपे आढळतात. एक - घोर ईश्वरवादी, दोन - घोर नास्तीक आणि तीन - बुद्धीपरक ईश्वरवादी. पहिल्या प्रकारचे लोक माणसाला काहीच महत्व देत नाहीत. दुसऱ्या प्रकारचे लोक माणसालाच सर्वकाही मानतात. हे दोन्ही अतिरेकी मार्ग आहेत. इस्लाम तीसरा मध्यम मार्ग आहे. जो ईश्वरावर विश्वासही ठेवण्यास सांगतो आणि माणसालाही महत्व देतो. तो म्हणतो की साऱ्या जगाप्रमाणे अल्लाहने माणसाची देखील निर्मिती केलेली आहे. परंतु, अल्लाहने माणसाला स्वातंत्र्य दिलेले आहे. माणसाने आपल्या इच्छेप्रमाणे बरे-वाईट कर्म करावेत, अशा प्रकारे आपल्या कर्मांना मनुष्य स्वतःच जबाबदार आहे. अल्लाह नव्हे. अल्लाह असे म्हणत नाही की, निर्बलांवर अत्याचार करा, त्यांचे शोषण करा, त्याने तर अशा अत्याचार पीडितांशी सहानुभूतीचा आदेश दिलेला आहे. आम्ही ईश्वराला मानायचे यासाठी सोडून दिलेले होते की, हिंदू धर्मात सांगितले आहे की, मनुष्य जे कर्म करतो ते ईश्वराच्याच आज्ञेने करतो. अशाप्रकारे अत्याचार करणाऱ्यांचा कोणताही दोष असत नाही. हे ईश्वरवादी तत्वज्ञान आम्हाला पसंत नव्हते. (संदर्भ : पान क्र. 24). 

दूसरीकडे आम मुस्लिमांनी मानवी आधारावर अस्पृश्य लोकांना सदैव काही ना काही मदत केलेली आहे. जेव्हा धर्म बदलण्याची गोष्टही निघालेली नव्हती. तेव्हा सुद्धा मुस्लिमांनी अस्पृश्यांना मदत केली. महाडच्या आंदोलनात जेव्हा मंडपाकरिता कोणीही जागा दिली नव्हती तेव्हा मुस्लिमांनीच जागा दिली होती. 

दुसऱ्या गोलमेज परिषदेत भारतीय पुढाऱ्यांमध्ये भरपूर वादविवाद झाले. अस्पृश्यांच्या मागणीला तुडविण्यासाठी गांधींनी जीनांशी गुप्त करार करण्याचा प्रयत्न केला. गांधी जीनांना म्हणाले, ’’ जर माझ्याशी हात मिळवणी करून तुम्ही अस्पृश्यांच्या मागणीला विरोध केला तर मी तुमच्या सर्व अटी मानण्यास तयार आहे.’’ परंतु, जीनांनी ही गोष्ट मान्य केली नाही. त्यांनी सांगितले की, ’’ आम्ही स्वतः अल्पसंख्यांक असल्यामुळे विशेषाधिकाराची मागणी करीत आहोत. अशा स्थितीत आम्ही दुसऱ्या अल्पसंख्यांकांच्या मागणीला कसा विरोध करू शकू.’’ (संदर्भ : पुना पॅ्नट गांधींच्या नावे, लेखक शंकरानंद शास्त्री पान क्र.13).

बाबासाहेबांनी म्हटले आहे की, ’’ख्रिश्चन व इस्लाममध्ये जी समानतेची शिकवण दिली गेलेली आहे तिचा संबंध विद्या, धन-दौलत, चांगला पोशाख आणि शौर्य यासारख्या बाह्य कारणांशी नाही. माणसातील माणुसकी सर्वात महत्त्वाची गोष्ट आहे. हाच इस्लाम आणि ख्रिश्चन धर्माचा पाया होय. हीच शिकवण हे दोन धर्म देतात.’’ 

’’धार्मिक संबंधांमुळे तुर्कांचे गठबंधन अरबांशी राहिले. इस्लाम धर्माचा संयोग मानवतेसाठी अत्यंत प्रबळ आहे. ही गोष्ट जगजाहीर आहे. इस्लामी बंधुत्वाच्या दृढतेशी कोणताही अन्य सामाजिक संघ स्पर्धा करू शकत नाही.’’ (संदर्भ : पाकिस्तान अथवा भारताचे विभाजन, लेखक डॉ. आंबेडकर पान क्र. 244).

’’जेथे हिंदू आपल्या सामाजिक कुरीतींच्या चिखलात अडकून पतनाकडे जात आहेत आणि रूढीवादी आहेत तेथे भारताचे मुस्लिम त्या वाईट गोष्टींच्या विरूद्ध आहेत आणि हिंदूंच्या तुलनेत ते अधिक प्रगतीशील आहेत. जे लोक मुस्लिम समाजाला अगदी जवळून जाणतात त्यांच्यासाठी उक्त प्रभावाचा प्रसार त्यांना आश्चर्यचकीत करतो’’ (संदर्भ : पाकिस्तान अथवा भारताचे विभाजन, लेखक डॉ. आंबेडकर पान क्र. 253).

मुस्लिमात देखील जातीयवाद आहे काय?

जरी ख्रिश्चन आणि मुस्लिमात जातीभेद असले तरी ते हिंदूमधील जातीभेदांसारखे नाहीत. या दोहोंत फार मोठे अंतर आहे. त्यांच्यातील जातीभेद त्यांच्या समाजाचे प्रमुख अंग नव्हेत. त्यांना विचारले की तुम्ही कोण आहात तर ते मुस्लिम किंवा ख्रिश्चन हेच उत्तर देतील. आणि या उत्तराने प्रश्न विचाराचे समाधान देखील होईल. तू कोणत्या जातीचा असे विचारण्याची कोणालाही गरज भासणार नाही. परंतु, आपण एखाद्या हिंदूला विचारले की तुम्ही कोण आहात? तो उत्तर देतो की मी हिंदू आहे तर याने कोणाचेच समाधान होणार नाही. मग पुन्हा प्रश्न विचारणे भाग पडते की तुमची जात कोणती? जोपर्यंत तो आपल्या जातीचे नाव घेत नाही तोपर्यंत कोणासही त्याच्या वास्तविक स्थितीचा पत्ता लागणार नाही. यावरून हे स्पष्ट होते की, हिंदू समाजात जाती-पातीला किती प्राधान्य दिले गेलेले आहे आणि ख्रिश्चन व मुस्लिम समाजात जातीला किती गौन स्थान दिलेले आहे. मुस्लिम आणि ख्रिश्चनांच्या जातीभेदाच्या मुळात त्यांचा धर्म नाही. (संदर्भ : पान क्र. 28). वरील विवेचनावरून स्पष्ट झाले आहे की, मुस्लिमामधील जात-पात केवळ सोयीसाठी आहे. मत्सर, द्वेष अथवा तिरस्कारासाठी नाही. तरीसुद्धा याला दोष म्हणून पाहिले तरी मुस्लिमामध्ये जातीभेद इतका खोलवर रूजलेला नाही जितका हिंदूमध्ये रूजलेला आहे. याचे कारण म्हणजे इस्लाममध्ये जातीवादाला स्थान नाही. याउलट हिंदूमध्ये जातीयवाद त्यांच्याच धर्माचा अभिन्न भाग आहे. 

जर आमच्या लोकांना चांभार म्हणून संबोधले असते आणि पूर्ण प्रेम आणि मान दिला असता तर त्यात आम्हाला कसला त्रास झाला असता? ब्राह्मणांचा क्षत्रीय अथवा वैश्यांना कोठे त्रास आहे? क्षत्रीयांकडून ब्राह्मण आणि वैश्य कोठे दुखी झालेले आहेत? याउलट ब्राह्मण क्षत्रीय आणि वैश्य लोक तर सहृदयतेने आणि सहयोगाने एकमेकांसोबत राहतात. (संदर्भ : पान क्र. 29). आर.एस. विद्यार्थी यांचे हे विचार डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर द्वारा लिखित व विमल किर्तीद्वारा अनुवादित ’दलित वर्ग को धर्मांतर वर्ग की आवश्यकता क्यूं है?’ या सन 1978 मध्ये प्रकाशित झालेल्या पुस्तकाला आधारभूत माणून लिहिले गेलेले आहे. 

सतत होत असलेल्या अत्याचाराने पीडित दलित समाजामध्ये अशा प्रकारचे पुनर्धमांतराचे विचार अलिकडे उघडपणे व्यक्त केले जात आहेत. पुस्तकाच्या माध्यमातून आर.एस. विद्यार्थी यांनी तेच विचार मांडलेले आहेत. ते डॉ. बाबासाहेबांच्या जयंतीनिमित्त वाचकांच्या नजरेत आणून द्यावेत, एवढाच या लेखामागचा उद्देश्य आहे. 

- एम. आय. शेख

लातूर

(लेखक : सेवानिवृत्त पोलिस उपाधीक्षक आहेत)


लवकरच सुरू होणाऱ्या सार्वत्रिक निवडणुका आता बेताल रंगभूमी नव्हे तर  रस्त्याच्या कडेला असलेल्या सर्कससारखी दिसू लागली आहेत. दारिद्र्य, बेरोजगारी, महागाई, हवामान बदल यांसारख्या देशासमोरील गंभीर समस्यांकडे दुर्लक्ष करून राजकारणी इतिहासात दडलेल्या आणि त्याहूनही वाईट म्हणजे जात, पंथ आणि धर्म या मुद्द्यांवर सातत्याने बोलत असतात. आणखी एक विदारक प्रवृत्ती म्हणजे वेळोवेळी निवडणुका होऊनही वेगवेगळ्या वेळी वेगवेगळ्या पक्षांचे प्रतिनिधित्व करूनही एकच व्यक्ती कायम सत्तेत राहते.

उदाहरणार्थ, महाराष्ट्र, पश्चिम बंगाल आणि आसामसह अनेक राज्यांच्या मंत्र्यांनी आणि अगदी अनेक राज्यांच्या मुख्यमंत्र्यांनी एका पक्षाचे प्रतिनिधी म्हणून आपल्या कारकिर्दीची सुरुवात केली परंतु आता दुसऱ्या पक्षाच्या विचारधारेचे समर्थन करतात  जे कधीकधी अगदी उलट असते. तपास यंत्रणांच्या कचाट्यात असलेले राजकारणी सत्ताधारी पक्षात सामील होतात आणि लवकरच पांढरे आणि निर्दोष बाहेर पडतात, असा कालबाह्य वॉशिंग मशिनफॉर्म्युलाही सध्या प्रचलित आहे. लोकसभेवर सर्वाधिक खासदार पाठविणारे भारतातील सर्वांत मोठे दुसऱ्या क्रमांकाचे राज्य महाराष्ट्र आहे. लोकसभेचे 48 मतदारसंघ असलेले हे राज्य उजव्या विचारसरणीच्या राजकारणाची प्रयोगशाळा आहे. भारताची व्यापारी राजधानी असल्याने सर्वच निवडणुकांमध्ये कॉर्पोरेट हितसंबंध गुंतलेले असतात, हे आणखी एक वैशिष्ट्य आहे. अलीकडच्या काळात राष्ट्रीय राजकारणात प्रचंड गदारोळ माजवणाऱ्या घोडेबाजार आणि पक्षांतरानंतर होणारी पहिली

लोकसभा निवडणूक आणि वर्षाच्या अखेरीस विधानसभेच्या निवडणुकाही होणार आहेत. हे असेही राज्य आहे जिथे आघाड्यादेखील मोठ्या सावधगिरीने पुढे येत आहेत. राज्याच्या राजकारणाच्या स्वरूपावरून लोकसभा निवडणुकीचे मूल्यमापन करण्यात अर्थ नसला, तरी महाराष्ट्रातील यंदाच्या निवडणुकीवर राज्याच्या राजकारणातील अलीकडच्या सर्व हालचालींचा प्रभाव असणार हे निश्चित.

सर्वांत धोकादायक बाब म्हणजे गेली 10 वर्षे राज्यात राज्य करणारे जवळपास सर्वच मुख्यमंत्री उजव्या हिंदुत्ववादी राजकारणाचे प्रचारक आहेत. 2019 मध्ये आधीच्या काँग्रेस-राष्ट्रवादी आघाडीने ‘महाविकास आघाडी’ नावाची मोठी 

आघाडी स्थापन केली आणि भाजप युतीतून बाहेर पडलेल्या शिवसेनेसह सत्तेत आल्यावर मुख्यमंत्रिपद शिवसेनेकडेच राहिले. त्यानंतर भाजपने शिवसेनेत फूट पाडत एकनाथ शिंदे यांना मुख्यमंत्रिपद देण्यासाठी शिवसेनेच्या ५६ पैकी ४० आमदारांना सामावून घेतले. पुढे शरद पवार यांच्या राष्ट्रवादीची ५४ आमदारांमध्ये विभागणी झाली. शरद पवार यांचे पुतणे अजित पवार यांच्यासह ४० सदस्यांच्या पाठिंब्यासह उपमुख्यमंत्री झाले. १०४ जागांसह राज्यातील सर्वांत मोठा पक्ष असलेल्या भाजपने उपमुख्यमंत्रिपदावर समाधान मानले. या मोठ्या बलिदानाचा भविष्यात फायदा होऊ शकेल, अशी भाजपला आशा आहे. केवळ सत्ता काबीज करणे हा भाजपचा मुख्य हेतू नव्हता, तर राज्यातील दोन प्रबळ राजकीय पक्षांमध्ये फूट पाडणे आणि त्यांचा नायनाट करणे हाही प्रमुख उद्देश होता. त्यामुळे शरद पवार आणि अजित पवार... उद्धव ठाकरे आणि एकनाथ शिंदे यांच्यासारख्या नेत्यांसाठी ही ताकद सिद्ध करण्यासाठी आणि आगामी विधानसभा निवडणुकीसाठी मैदान तयार करण्याचे आव्हान आहे.

शरद पवार आणि उद्धव ठाकरे हे दोन नेते भाजपच्या घोडेबाजारामुळे संसदीय आखाड्यातील सत्ता आणि प्रभाव गमावून बसले आहेत. या दोन्ही नेत्यांसमोर निवडणुकीत सर्वांत मोठे आव्हान असणार आहे ते म्हणजे ते पक्षप्रमुख असताना बंडखोरांनी पक्षाचे चिन्ह हिरावून घेतले. भाजप युती सोडून सत्ता गमावूनही अविरतपणे भाजपशी लढणाऱ्या उद्धव ठाकरे यांना शिवसेनेच्या पारंपरिक गोटात मोठी पसंती मिळाली आहे. यंत्रणेतील प्रभाव गमावलेल्या उद्धव यांच्यावरही या निवडणुकीत आपली ताकद सिद्ध करण्याची जबाबदारी आहे. कट्टर हिंदुत्ववादी राजकारणाचा प्रचार करणारे शिंदे हेच खरे शिवसेनेचे माणूस असल्याचा दावा करू शकतात. पक्षाचे बहुसंख्य आमदार आणि खासदार असलेल्या शिंदे यांना निवडणुकीत मोठी आघाडी आहे. लोकसभेच्या १८ खासदारांपैकी १३ खासदार शिंदे यांचे समर्थक आहेत, पण दुसरे सत्य म्हणजे शिंदे यांना उद्धव यांच्या पक्षाच्या संघटनात्मक बांधणीशी जुळवून घेता येत नाही. ‘इंडिया’ आघाडीसोबत २१ जागांवर निवडणूक लढवणारे उद्धव ‘इंडिया’ आघाडीत सर्वाधिक जागा लढवत आहेत.

दरम्यान, राष्ट्रवादीत अशाच आव्हानाला सामोरे जात असलेल्या शरद पवार यांना चारपैकी तीन विद्यमान खासदार त्यांच्यासोबत असल्याने मोठा दिलासा मिळाला आहे. पक्षातील त्यांचे सर्वांत विश्वासू नेते असलेले प्रफुल्ल पटेल हेही अजित पवार यांच्यासोबत गेल्याने शरद पवारांना या निवडणुकीत आपली ताकद सिद्ध करण्यासाठी घाम गाळावा लागणार आहे. तसे झाले नाही तर ८३ वर्षांचे झालेले पवार पुनरागमन करू शकणार नाहीत. बारामती हा असा मतदारसंघ आहे जिथे पक्षासाठी सर्वांत मोठी प्रतिष्ठेची लढाई लढली जात आहे. पवारांच्या माध्यमातून राष्ट्रवादीने ज्या मतदारसंघात विजय मिळवायला सुरुवात केली, तो मतदारसंघ २००९ पासून त्यांची कन्या सुप्रिया सुळे यांनी जिंकला आहे. २०१९ मध्ये दुसऱ्या क्रमांकावर असलेल्या भाजपपेक्षा सुप्रिया यांना १२ टक्के जास्त मते मिळाली आहेत. पण या वेळी अजित पवार यांच्या पत्नी या मतदारसंघात एनडीए आघाडीच्या उमेदवार आहेत. या मतदारसंघाचे भवितव्य राष्ट्रवादीतील सत्तासंघर्षाचा जय-पराजयही ठरणार आहे. ‘इंडिया’ आघाडीत पंतप्रधानपदासाठी चर्चेत असलेला भाजपचा ‘पद्मव्यूह’ मोडता आला नाही, तर राजकीय चाणक्य असलेल्या पवारांना राजकीय वनवासात पाठवणारी निवडणूक म्हणूनही ही लोकसभा निवडणूक इतिहासात स्मरणात राहील.

महाविकास आघाडीतील उद्धव ठाकरे यांची शिवसेना आणि शरद पवार यांची राष्ट्रवादी यांच्यातील जागावाटपाच्या वादावरून शेवटच्या क्षणापर्यंत सांगली आणि भिवंडीच्या जागेवरून वाद सुरू होता. महाराष्ट्रात काँग्रेस किती प्रगल्भपणे गुंतलेली आहे, याचा हा सर्वात मोठा पुरावा आहे. उद्धव यांना २१ आणि राष्ट्रवादीला १० जागा सोडणारी काँग्रेस केवळ १७ जागा लढवत आहे. तर आघाडीतील तिन्ही पक्षांची मतांची टक्केवारी समान असावी, अशी काँग्रेसची अपेक्षा आहे.

ज्या राज्यात संघटनात्मक मोठे आव्हान नव्हते, त्या राज्यात माजी मुख्यमंत्री आणि पक्षाचा मुख्य चेहरा असलेले अशोक चव्हाणांच्या भाजपमध्ये प्रवेशाने आता काँग्रेसजणांवर मोठी जबाबदारी आली आहे. ‘न्याय यात्रे’च्या समारोपाच्या सत्रात झालेल्या गर्दीमुळे काँग्रेसच्याही आशा पल्लवित झाल्या आहेत. शिवाय ११ टक्के मुस्लिम अल्पसंख्याक मतांमुळे दोन-तीन जागांपेक्षा अधिक फरक पडणार नाही, अशी आशाही काँग्रेसला आहे. प्रकाश आंबेडकर यांच्या वंचित बहुजन आघाडीमुळे काँग्रेसच्या व्होटबँकेला मोठा फटका बसण्याची शक्यता आहे. दलित राजकारण बोलणारे प्रकाश आंबेडकर यांनी गेल्या वेळी संध्याकाळी ७.०८ वाजता असदुद्दीन ओवेसी यांच्या एमआयएमशी हातमिळवणी करून मतांची टक्केवारी हस्तगत केली. त्यांनी काँग्रेससोबत आघाडी करण्याचा प्रयत्न केला होता, पण शेवटच्या क्षणी ही चर्चा अपयशी ठरली.

एकनाथ शिंदे आणि अजित पवार यांना आघाडीत आणणाऱ्या भाजपसाठी महायुतीतील संकट आता मोठी डोकेदुखी बनली आहे. ठाणे, नाशिकसह सात जागांवर सुरू असलेल्या वादाचे कारण म्हणजे यापूर्वी एकाच जागेसाठी समोरासमोर आलेल्या पक्षांमधील अडचणी. त्यामुळे निवडणुकीत बंडखोरी होण्याची शक्यताही वाढणार आहे. मात्र, गेल्या लोकसभा निवडणुकीत मोदींवर टीका करणारी राज ठाकरे यांची महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना आघाडीला बिनशर्त मदत करणार आहे. राज ठाकरे यांच्या भूमिकेवरून पक्षात मतभेद असले तरी जे मिळेल ते आघाडीसाठी बोनस आहे.

त्याच वेळी शिवसेनेत फूट पडल्याने मराठा व्होट बँकेतील गळती हे महायुतीसमोरील सर्वांत मोठे आव्हान आहे. सरकारी नोकऱ्या आणि शिक्षणातील १० टक्के मराठा आरक्षणामुळे शिंदे यांना प्रचारात उद्धव यांच्यापेक्षा वरचढ संधी मिळणार आहे. महाराष्ट्रात नुकतेच झालेले शेतकरी आंदोलनही भाजप आघाडीसाठी धक्का ठरणार आहे. गेल्या वर्षी राज्यात सुमारे तीन हजार शेतकऱ्यांनी आत्महत्या केल्या होत्या. ओपिनियन पॉलमध्ये महायुती आघाडी वरचढ ठरत असली तरी राज्यातील सत्ताविरोध, भ्रष्टाचार आणि शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांचे मतांमध्ये रूपांतर झाल्यास ‘इंडिया’ आघाडीला किमान २० जागा मिळू शकतात. आगामी विधानसभा निवडणुकीची उपांत्य फेरी मानली जाणारी ही लढत शिवसेना आणि राष्ट्रवादी काँग्रेससाठी निर्णायक ठरणार आहे.


- शाहजहान मगदूम



वर्षभरात सर्वात आनंदी, उत्साही, सुखी, त्यागी आणि नैतिकतेने भरपूर असा महिना कोणता असेल तर तो रमजानचा महिना. या महिन्याने माणसाच्या जीवनात अमुलाग्र बदल होतात. हे बदल पुढील 11 महिने जर कायम ठेवले तर मनुष्य वर्षभरही खऱ्या सुखाचा आनंद घेतल्याशिवाय राहत नाही. रमजान महिन्याची आतुरतेने वाट पाहिली. तो आला आणि महिनाभर जीवन जगण्याचे प्रशिक्षण देऊन गेला. खरं तर हा महिना प्रत्येक इमानधारकासाठी दररोज ईद असल्याचीच अनुभूती देऊन गेला.

मित्रानों! रमजान जीवनाला ईशमार्गावर चालण्याचे वळण देऊन जातो. ईश्वराच्या निर्मितीवर चिंतन, मनन, मंथन करण्यास भाग पाडतो. ईश्वर कुरआनमध्ये ईमानधारकांना उद्देशून सांगतो की, ’’आता जगात तो सर्वोत्तम जनसमुदाय तुम्ही आहात ज्याला अखिल मानवजाती(च्या कल्याणा)साठी अस्तित्वात आणले गेले आहे. तुम्ही सदाचाराचा आदेश देता व दुराचारापासून प्रतिबंध करता आणि अल्लाहवर श्रद्धा बाळगता.  (सुरे आलेइमरान 3: आयत नं. 110) मित्रानों, या आयातीमधून अल्लाहने ईमानधारकांना किती मोठ्या उद्देशासाठी निर्माण केले आहे हे लक्षात येते. या आयातीच्या परीपेक्षात मुस्लिम बांधवांनी आपले आयुष्य कसे जगावे आणि काय करावे, हे सांगितले आहे. त्यासाठीच प्रत्येक वर्षी रमजानमध्ये आपल्या रोजेधारकांना अल्लाह याची आठवण खडतर प्रशिक्षणातून करून देत असतो.   

मित्रांनों! प्रेषित सल्ल. यांचे जीवन चालतेबोलते कुरआन होते. म्हणून त्यांची वचने अर्थात हदीसही फक्त वाचून चालत नाही तर त्यानुसार आचरण करायला सुरूवात केल्यास जीवनाला खरी दिशा मिळते. आनंद मिळतो तो वेगळाच. कुरआन वाचताना नवनवीन आणि मनाला भिडणारी आणि ईश्वराच्या अस्तित्वाची जाणीव करून देणारी माहिती समोर येते. कधी-कधी तर वाटते मी ईश्वराशी संवादच साधत आहे. कुरआनचे मार्गदर्शन ईश्वरीय असल्याने ते मन,मस्तीष्क आणि हृदयात खोलपर्यंत रूजते. त्यामुळे जीवन जगताना ते वारंवार समोर येते आणि माणूस नैतिकतेच्या चौकटीत आपले जीवन जगायला सुरूवात करतो आणि खऱ्या जगण्याचा आनंद घेतो.  कुरआनने सांगितले की, सत्य आणि असत्य कधीच बराबर चालू शकत नाहीत. चांगले आणि वाईट कधीच मिसळू शकत नाहीत. व्याज, भ्रष्टाचार, व्याभिचार, जुगार, निंदानालस्ती, चहाडी, चोरी, राग, भांडण-तंटे यापासून वारंवार स्वत:ला वाचविण्याची ताकीद करतो. जगताना याच गोष्टी माणसाचा घात करत असतात. अनाथ, गरीब, मजूर यांच्याशी सद्वर्तन करण्याची वारंवार ताकीद करतो, दान, धर्म करायला प्रेरित करतो. रमजानमध्ये जकात, सदका आणि फित्राच्या माध्यमातून दान करण्याच्या महत्वास अधोरेखित केले आहे.  

 रमजानची शिदोरी कायम कशी ठेवायची...

रमजानमध्ये सर्वात मोठी गोष्ट शरीराशी आणि मनाशी जडली ती म्हणजे संयम. परोकोटीचा संयम हा रोजा आपल्यात घडवून आणतो. त्यामुळे प्रत्येक काम संयमाने आणि हिकमतीने करण्याकडे आपला कल असला पाहिजे. रोजाच्या काळात प्रत्येक व्यक्ती आपल्या आचार, विचार आणि कृतीला नैतिक मार्गाने नेण्याचा प्रयत्न करतो. तो प्रत्येक गरजवंत आणि सर्वांशी प्रेम आणि आपुलकीची भावना ठेवत असतो. तो हिरहिरीने समोरच्या रोजाधारकाला सहेर आणि इफ्तारसाठी आपल्याकडील खाद्यपदार्थ पुढे करत असतो. रमजाननंतरही आपण हीच पद्धत दैनंदिन जगण्यात अवलंबवण्याकडे मनाला वळवावे. हीच पद्धत आहे जी मनांना जोडते. 

मित्रानों! वाईट गोष्टींकडे वळणे हा मानवी मनाचा स्वभावगुण आहे. पण याला खरे वेसण हे कुरआनचे मार्गदर्शनच घालू शकते. मी अनेक लोकं पाहिली आहेत ज्यांचे विचार चांगले असतात मात्र आचरणात गडबड दिसून येते. पुरोगामीत्वाच्या गोष्टी करतील मात्र व्याज, व्याभिचारापासून दूर राहताना दिसत नाहीत. संधी मिळेल तिथे हात मारताना दिसतील. मित्रानों! कुरआनमध्ये ईश्वर सांगतो, माणूस तोट्यात आहे.  हे खरचं आहे. आजचं जीवन पाहिले तर माणसाला पावलोपावली वाईटाचा सामना करावा लागत आहे. त्याला परीक्षा द्यावी लागत आहे. मित्रानों! तोच खरा व्यक्ती जो पराकोटीचा संयम बाळगून आपले पाऊल चांगल्याच मार्गाकडे टाकतो. तो आपल्या आशा आणि आकांक्षा वैध ठेवतो. 

रमजानमधील खडतर प्रशिक्षणातून प्राप्त करण्यात आलेले संयम, तक्वा, धैर्य पुढच्या अकरा महिन्यापर्यंत अमलात आणण्याचा दृढ निश्चय करा. वेळ काढून दररोज कुरआनचे पठण समजून करा. निश्चितच ते तुम्हाला यशस्वीतेकडे घेऊन जाईल. अल्लाह मला, तुम्हाला आणि समस्त भारतीयांना ईश्वरीय मार्गदर्शनाप्रमाणे चालण्याची सद्बुद्धी आणि समज देओ. आमीन.

- बशीर शेख, उपसंपादक



वर्ष कोणतेही असो एप्रिल महिना आला की, अगोदर डोळ्यासमोर चित्र येते ते डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या जयंतीचे. भारतासोबतच जगातील अनेक देशांमध्ये भीम जयंती जल्लोषात आणि उत्साहात साजरी केली जाते. परंतु महापुरुषांनाही सांसारिक, खाजगी जीवन असते याची समाजाला फारशी कल्पना नसते. समाजाला दिसतो तो फक्त त्यांच्या हक्कासाठी, न्यायासाठी, मुक्तीसाठी रणमैदानात लढणारा योद्धा. असेच डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर या महान योद्ध्याच्यामागे खंबीरपणे उभी असणारी त्यांची त्यागी पत्नी रमाबाई यांच्या कार्याला झळाळी देण्याचा प्रयत्न या लेखाच्या माध्यमातून सादर करत आहे.

रमाबाईंची स्तुती करताना कवी संजय बनसोडे म्हणतात,

जरी गरीबीचा पाठी घाव, 

तरी प्रेमळ तिचा स्वभाव

दीन दलितांची आई होती, 

रमाई तिचे नाव.

रमाबाई यांचा कौटुंबिक परिचय द्यायचा झाला तर, घरी अठराविश्व दारिद्र्य. वडीलांचे नाव भिकू वलंगकर आणि आईचे नाव रुक्मिणी होते. या दाम्पत्याला तीन मुली आणि एक मुलगा, त्यात रमाबाई ह्या दुसऱ्या क्रमांकाच्या. भिकू आणि रुक्मिणी हे गरीब पण स्वाभिमानी जोडपे. चांगल्या गोष्टीला दुनिया चांगलं म्हणत नाही पण तेवढ्यामुळे वाईट गोष्टी करून मान मिळवणं चांगलं नाही. दुनियेत गुणांची कदर होते पण जरा उशिरा यांसारख्या प्रेरणादायी गोष्टी रुक्मिणीबाई लहान रमाला सांगत असत. रमाबाई तशा कष्टाळू आणि सोशीक वृत्तीच्या. बालपण असं सुखात चाललं होतं. परंतु काळाने घात केला अन रमाबाईंची आई आणि त्या पाठोपाठ वडीलही काळाच्या पडद्याआड गेले. बालवयातच रमाबाई आणि भावंडे पोरकी झाली. काका मामाकडे राहणाऱ्या सोज्वळ रमाचा वयाच्या नवव्या वर्षी भीमराव आंबेडकर यांच्याशी विवाह झाला आणि एका नवीन युगाचा आणि त्यागाचा प्रवास सुरू झाला. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा अभ्यासाचा व्यासंग इतका गाढ होता की

रात्रंदिवस ते आपल्या खोलीत अभ्यास करत तेव्हा रमाबाई तास-न्-तास दाराबाहेर बसून जेवण्यासाठी त्यांची वाट पाहत. बाबासाहेब परदेशात शिकण्यासाठी गेले असता रमाबाई शेणाच्या गोवऱ्या थापून, आपल्या पोटाला चिमटा काढून त्यांना शिक्षणासाठी पैसे पाठवत. घरची परिस्थिती अत्यंत बेताची असतांना बाबासाहेबांना मानसिक आधार देऊन खंबीरपणे त्यांना साथ दिली.

शेन गोवऱ्या थापून 

केला संसार भिमाचा, 

नाही केला हट्ट तिने 

कधी कोणत्या गोष्टीचा

एकदा बाबासाहेब विदेशातून घरी येत होते. ’बाबासाहेब एवढ्या दिवसांनी येत आहेत परंतु ठिगळाच्या लुगड्यात कशी भेटू?’ अशा विचाराने रमाबाई गोंधळून गेल्या. नविन लुगडे घ्यायला पैसे नाहीत, स्वाभिमानी रमा दुसऱ्या कुणाला मागणारी नव्हती, तेव्हा शाहू महाराजांनी बाबासाहेबांना दिलेला जरीचा पटका लुगडे म्हणून नेसून रमाबाई बाबासाहेबांना भेटण्यासाठी गेल्या. बाबासाहेब वंचित मुलांचे वसतिगृह चालवत. एकदा ते परदेशात गेले होते तेव्हा रमाबाई वस्तीगृहात गेल्या असता त्यांना समजले की, वस्तीगृहात मुलांना खाण्यासाठी अन्नच नाही तेव्हा त्यांनी स्वतःच्या हातातल्या सोन्याच्या बांगड्या काढून दिल्या व तिथल्या व्यवस्थापकांना मुलांसाठी अन्न आणायला सांगितले.

गरीबी आणि सामाजिक परिस्थितीने शिक्षणापासून वंचित राहिलेल्या रमाबाई आपल्या बॅरिस्टर पतीच्या बरोबरीने उभे राहायला लाजत असत. मग अडाणी रमाबाईंनी सावित्रीचा वसा जपला आणि त्या शिक्षित झाल्या. महात्मा फुलेंचा आदर्श ठेवून डॉ. बाबासाहेब यांनी स्वतः त्यांना शिकवले. रमाबाई मुळात धार्मिक होत्या. जेव्हा बाबासाहेब हिंदुधर्मातील अनिष्ट प्रथा परंपरेमुळे त्याला त्यागण्याच्या विचारात होते तेव्हा रमाबाईंनी त्यांना संयमाने साथ दिली. याची प्रचिती त्या प्रसंगी होते जेव्हा रमाबाई पंढरपूरला जाण्यासाठी हट्ट धरतात आणि बाबासाहेब त्यांना सांगतात की, ’चोखोबासारख्या विठ्ठलाच्या सख्याला त्याच्या जातीमुळे मंदिरात जागा दिली नाही आणि तुला तेथे जाण्यासाठी कोण परवानगी देईल?’ बाबासाहेब विदेशात असतांना इकडे त्यांच्या घराची बेताची परिस्थिती पाहता अनेक उदार लोकांनी रमाबाईंना मदत देऊ केली पण या स्वाभिमानी माऊलीने ती मदत नम्रपणे नाकारून, रक्ताचे पाणी करून आपल्या संसाराचा गाडा हाकला. अशा एक ना अनेक घटना आहेत त्यामधून रमाबाईंचा नम्र स्वभाव, जिद्द, चिकाटी, बुद्धिमत्ता, आत्मसन्मान झळकतो. शेवटी क्षयरोगाने  त्यांना ग्रासले आणि वयाच्या अवघ्या अडतिसाव्या वर्षी त्यांनी या जगाचा निरोप घेतला. बॅरिस्टर बाबासाहेब ढसाढसा रडत होते जणू काही आभाळच कोसळले.

तेव्हा रमाईचे ते शब्द आठवले जेव्हा रमाबाई म्हणायच्या, ’आपला समाज खूप वाईट अवस्थेत आहे; त्याला या अवस्थेतून बाहेर काढायची जबाबदारी आपल्यावर आहे.’ यातून समाजाच्या हालअपेष्टांची जाणीव रमालाही होती, याचा दिलासा आणि समाजाच्या काळजीपोटी बाबासाहेबांनी स्वतःला सावरले परंतु रमाच्या जाण्याने बाबासाहेबांना पाठीचा कणा मोडल्यासारखे भासत होते. त्यांच्या याच प्रेमापोटी थॉट ऑफ पाकिस्तान हा आपला जगप्रसिद्ध ग्रंथ बाबासाहेबांनी आपल्या ’प्रिय रामु’ ला अर्पित केला आहे. रमाबाईंना बाबासाहेब प्रेमाने रामु म्हणत. बालपणीच आई-वडिलांचे छत्र हरवले, लहान वयात लग्न, पाच मुलांना जन्म, चार मुलांचा मृत्यू हे सारे आघात सहन करून रमाबाईंनी बाबासाहेबांना खंबीरपणे आणि आत्मविश्वासाने साथ दिली. आजची आधुनिक परिस्थिती पाहता एकीकडे काही स्त्रिया आपल्या राहणीमानावर, कपड्यालत्यावर हजारो रुपये खर्च करतात. दागदागिने घालून मिरवतात, काबडकष्टापासून स्वतःला दूर ठेवतात, संयुक्त कुटुंबात राहणे पसंत करत नाहीत, अशांसाठी फाटक्या लुगड्यात हसत मुखाने नांदणाऱ्या रमाचे व्यक्तिमत्व जाणून घेणे फार गरजेचे आहे.

कवि भागवत तुरे यांनी लिहिलेल्या या ओळी बघा, तिने कधी न केली भीमरावांना, चैन सुखाची मागणी न्याय हक्कासाठी लढणारी, तिने मजबूत केली भीमलेखनी

अशा या भीम जयंतीच्या महिन्यात बाबासाहेबांच्या कीर्तीचा गाजा वाजा होतोतेव्हा या त्यागी माऊली रमाबाई यांच्या त्यागाची प्रकर्षाने जाणीव होते.


- प्रिया कानिंदे सरतापे 

(मो. 8390355163)


statcounter

MKRdezign

Contact Form

Name

Email *

Message *

Powered by Blogger.
Javascript DisablePlease Enable Javascript To See All Widget