Halloween Costume ideas 2015
Latest Post

आदर्श इस्लामी निकाहची पहिल्यांदाच प्रचिती : प्रा.डॉ.रणजित जाधव


लातूर (बशीर शेख) 

लग्न हा कुठल्याही समाजाचा पाठीचा कणा असतो. तो सहज सुंदर आणि टिकाऊ असेल तर समाज सुद्धा सहज सुंदर आणि टिकाऊ होतो. तो जर क्लिष्ट आणि कठीन असेल, वायफळ खर्च करून झालेला असेल तर ते कुटुंब, समाज दुभंगल्याशिवाय राहू शकत नाही. इस्लाममध्ये लग्न फक्त एक इबादत (उपासना) आहे. प्रेषित मुहम्मद (सल्ल.) यांची सुन्नत (अनुकरण) आहे. आणि एक सामाजिक करार आहे. याचीच प्रचिती लातूर येथे मुहम्मद युनूस पटेल यांच्या मुलीच्या निकाह दरम्यान उपस्थितांना आली. दोन मुस्लिम गवाह, दोन हिंदू निरीक्षक आणि दोन खजुरांच्या अल्पोपहारात साधा, सोपा आणि अध्यात्मिक वातावरणात निकाह संपन्न झाला

लातूर शहरातील अंबाजोगाई रोडवर असलेल्या महेबुबीया मस्जिद येथे जमाअते इस्लामी हिंदचे सदस्य युनूस पटेल यांची सुकन्या अनम जोहरा आणि बीदरचे रहिवाशी मुहम्मद जहीर यांचे चिरंजीव मुहम्मद सुलेमान यांचा निकाह 22 नोव्हेंबर रोजी उत्साहाच्या वातावरणात पार पडला. या विवाहाचे वैशिष्ट्ये असे की, अतिशय पवित्र वातावरणात मस्जिदीत निकाह झाला. यात कुठल्याही प्रकारचा आवाजवी खर्च झाला नाही. मुलीच्या वडिलांनी मुलाला हुंडा दिला नाही. दहेजच्या नावाखाली कुठल्याही वस्तू दिल्या नाहीत उलट वर सुलेमान यांनी 50000 रुपये रोख वधू अनम जोहरा हिला महेर (भेट) म्हणून दिले. याप्रसंगी इस्लामी लग्न हा एक सामाजिक करार आहे याचे प्रात्यक्षिक दाखवण्यात आले. सर्वधर्मीय 50-55 बांधवांच्या उपस्थितीत, अल्पोपहार म्हणून फक्त दोन खजूर आणि पाणी देण्यात आले. निकाह-ए-खुत्बा (विवाह विधी) वधूचे पिता मुहम्मद युनूस पटेल यांनी पठण केला. 

विवाहात प्रारंभी वधू अनम जोहरा हिची सम्मती वकील आणि साक्षीदार यांनी घेतल्याची घोषणा वकील अश्फाक अहमद (अध्यक्ष जमात-ए-इस्लामी हिंद लातूर) यांनी केली. त्या नंतर करार पत्रावर वर मोहम्मद सुलेमान मोहम्मद जहीर अहमद  यांनी सही केली. यावेळी साक्षीदार म्हणून सय्यद अब्दुल रऊफ लातूर आणि शहरीयाज पटेल बिदर हे उपस्थित होते. या निकाहचे विशेष निरीक्षक म्हणून शाहू महाविद्यालयातील प्रा.डॉ. रणजीत जाधव  (अध्यक्ष कबीर प्रतिष्ठान लातूर) आणि  प्रा.डॉ. अनिल जायभाये (समाजशास्त्र विभाग प्रमुख, स्वामी रामानंदतीर्थ मराठवाडा विद्यापीठ उपकेंद्र लातूर) उपस्थित होते. 

या प्रसंगी औरंगाबादहुन आलेले जमाअते इस्लामी हिंद महाराष्ट्र संदेश विभागाचे सचिव प्रा. वाजिद अली खान, यांनी विस्तृत असे मार्गदर्शन केले. त्यात इस्लामी निकाह म्हणजे काय असतो? तो कसा असतो? या प्रसंगी काय वाचले जाते? कुरानच्या आयतींचा अर्थ वगैरे समजून सांगितला.

यावेळी जमाअते इस्लामी हिंदचे केंद्रीय सदस्य तौफिक असलम खान म्हणाले, ’’विवाह एक सोहळा नसून ती एक प्रार्थना आहे. विवाहाला इस्लामने अगदी साध्या आणि सोप्या पद्धतीने करण्याचे आवाहन करत तो कसा असावा याची नियमावली सांगितली आहे. विवाह त्याच पुरूषाला करण्याचे आवाहन केले आहे जो त्याला निभावण्याची ऐपत राखतो. ज्याला वाटते की आपण विवाह व त्यानंतर येणारी जबाबदारी पार पाडू शकत नाही त्याने विवाह न केलेलाच बरा. कारण विवाहानंतर सगळी जबाबदारी पुरूषावरच असते. आज आपण पाहिलात की विवाहाप्रसंगी मुलीच्या पित्याकडून मुलाला काहीही देणेघेणे झाले नाही. उलट वराने मुलीला 50 हजार रूपये नगदी मेहरची रक्कम दिली आणि मुलीला विचारले गेले की तुम्हाला ही रक्कम मंजूर (कुबुल) आहे का, वर कबुल आहे का? ज्यावेळी मुलीने ’कबुल है’ असे साक्षीदार आणि वकीलासमोर म्हटल्यानंतर पुढील विवाहाची कार्यवाही करण्यात आली. मुलीने निकाहनाम्यावर हस्ताक्षर केले. म्हणजेच मुलीच्या मर्जीनुसार विवाह करावा. कारण या विवाहातून पुढील समाजाची, आपआपसातील नात्यांची विण घट्ट बसत असते. या जोडप्यांमध्ये प्रेम, आपुलकीची भावना अधिक निर्माण होते. या दोघांत सामंजस्य असेल तर हे दोघे घराला, समाजाला, देशाला अधिक फायदा पोहोचवू शकतात. त्यांच्या होणाऱ्या अपत्यांना ते चांगले संस्कार, शिक्षण देऊन ते देशाला चांगले नागरिकही देवू शकतात.’’ 

निकाहाचे विशेष निरीक्षक प्रा. रणजीत जाधव  याप्रसंगी म्हणाले की, ’’एवढ्या सोप्या पद्धतीने असा विवाह मी पहिल्यांदाच पाहिला आहे. त्यामुळे मी युनूस पटेल आणि त्यांच्या परिवाराचे अभिनंदन करतो. आपल्या समाजात जी वाईट पद्धती आहे ती म्हणजे हुंडा पद्धत. आणि जो विवाहात अकारण खर्च होतो ती एक चुकीची पद्धत आहे. मोठ्या व्यक्तींच्या लग्नात होणारा खर्च पाहून गरीब मुलीचा पिता आपल्या मुलीसाठी आपण काहीच करू शकत नसल्याची खंत मनात बाळगून असतो. तो तिच्या लग्नासाठी सर्वस्व पणाला लावून पैसे जमा करत असतो. त्यालाही वाटते की आपण खर्च करावा, तो व्याजाने पैसे काढतो. मुलीचे लग्न करतो. पटेल साहेबांनी ज्या पद्धतीने आपल्या मुलीचा निकाह केला त्या पद्धतीने जर समाजातील इतर बांधवांनी आपल्या मुलीचे विवाह केले तर अनेक समस्या मिटू शकतील. शेतकऱ्यांच्या होत असलेल्या आत्महत्येत एक कारण मुलीच्या लग्नासाठी पैसे नसणे हे ही आहे.’’ आदर्श इस्लामी निकाहाची आज मला पहिल्यांदाच प्रचिती आल्याचेही प्रा.डॉ. रणजित जाधव म्हणाले. 

उर्दूचे प्रसिद्ध शायर अजय पांडे ’बेवक्त’ याप्रसंगी म्हणाले की, ’’आमचे मित्र मो. युनूसभाई पटेल यांच्या मुलीचे इस्लामी परंपरेनुसार लग्न झाले. अत्यंत साधेपणाने हा विवाह पार पडला. या विवाहाला उपस्थित राहून आम्हाला सुद्धा लग्नामधील नवीन प्रकार पहायला मिळालेला आहे. पटेल परिवाराचे याप्रसंगी अभिनंद करतो. शुभेच्छा देतो.’’ 

याप्रसंगी प्रसिद्ध सामाजिक कार्यकर्ते अभिजित देशमुख म्हणाले की, ’’आमचे मित्र युनूस पटेल यांच्या मुलीचा विवाह मस्जिद मध्ये आमच्या उपस्थितीत झाला.  त्यांना व नववधू-वरांना शुभेच्छा. ज्या साध्या पद्धतीने हा विवाह संपन्न झाला ते पाहून फार आनंद झाला. मालमत्ता अल्लाहने दिलेली देणगी आहे. समाजात असे होत आहे की ज्याच्याकडे संपत्ती आहे त्यानेच मोठे विवाह करावे आणि ज्याच्याकडे नाही तो करण्यास असमर्थ ठरतो. यासाठी ईश्वराने आम्हाला साध्या पद्धतीने विवाह करण्याची जी शिकवण दिली त्यावर पूर्णरूपाने अमल झाला पाहिजे. या मस्जिदीतील विवाहाप्रसंगी आमचे काही हिंदू बांधवही उपस्थित होते. वधूपिता युनूस पटेल यांच्या स्वभावानुसार ते सर्वधर्मीय बांधवांना एकत्रित आणण्याचा प्रयत्न करतात. त्याच पद्धतीने त्यांनी आपल्या मुलीच्या विवाहातही सर्वांना बोलावून मस्जिदीत साध्या पद्धतीने विवाह केला. विशेष बाब तर ही आहे की त्यांनी आपल्या मुलीच्या विवाहात दोन निरीक्षकही हिंदू बांधव होते. ही एकोप्याची दृष्टी पाहूनही फार आनंद झाला. खरे तर लातूर कौमी एकतेसाठी प्रसिद्ध आहे आणि आज आम्ही ते प्रत्यक्षात पाहत आहोत. या एकतेचा संदेश दूरवर पोहचेल. जो आमच्या मनाला फार आनंद देऊन गेला आहे.’’   

या निकाहसाठी लातूर शहरातील अनेक नागरिक उपस्थित होते. शिवछत्रपती क्रीडा पुरस्कार विजेते मोईज शेख, अंधश्रद्धा निर्मुलन समितीचे माधव बावगे, कवी योगिराज माने, प्राध्यापक हर्षवर्धन कोल्हापुरे, प्रयोगशील शिक्षक नजिउल्लाह शेख यांच्यासह समाजातील प्रतिष्ठित नागरिक, महिलांची उपस्थिती होती. तौफिक  असलम खान (सदस्य केंद्रीय प्रतिनिधी मंडळ जमाते इस्लामी हिंद) यांनी शेवटी दुआ मागितली. युनूस पटेल यांनी आभार मानले.



समाज हा एक मोठा कळपच आहे, खरं तर कळपानं रहातात ती जनावरं....! अर्थात माणसाला ही "मनुष्यप्राणी" असचं संबोधलं जातं. तोही सुरुवातीला जनावरांसारखंच जंगलात, वनात रहात असे, कंदमुळं हेच त्याचे जगण्याचे साधन होतं. काहीवेळा प्राणी-पक्षी मारून तो सामिशआ हार ही  करायचा, पण जंगलात एकदा काहीतरी कारणाने वणवा पेटला अणि त्या वणव्यात जळून मेलेल्या जनावरांवर त्याने येथेच्छ ताव मारला आणि त्याच्या तोंडाला खरपूस भाजलेल्या मांसाची चव लागली, तिथून पुढे त्याने अग्नी आणि अन्नाचा उपयोग करून आपली भूक भागविण्याची कला विकसित केली. आज आधुनिक काळातील मानवाने संशोधन, सुधारणा आणि विकासाच्या वाटेवर स्वार होवून प्रचंड प्रगती केल्याचे दिसते. रानटी पशूवत अवस्था ते आजची आधुनिक काळातील स्थिती यामध्ये आमुलाग्र बदल तर झालाच, पण माणसाने बुद्धीच्या जीवावर थक्क करून सोडणारे संशोधनही केले आणि सगळ्या जगात इतर प्राण्यापेक्षा, मनुष्यप्राणी किती श्रेष्ठ आहे, हे दाखवून दिले. खरं तर माणसाच्या या कौशल्याचे कौतुकच केले पाहिजे.

     आजच्या प्रगतीच्या वारूवर स्वार झालेला माणूस या सर्व सुधारणांमुळे तसेच द्रूतगतीने झालेल्या विकासामुळे सुखी असायला हवा, असा सर्वसाधारण नैसर्गिक नियम सांगतो. पण खरंच माणूस सुखी झाला आहे का? याचे उत्तर बिल्कूल नाही, असेच द्यावे लागेल. याला कारण संशोधनामुळे, सुधारणांमुळे, विकासामुळे माणूस सुशिक्षीत झाला तसेच समृद्धही झाला पण तो सुसंस्कृत झाला का? तर त्याचे उत्तर नाही, असेच द्यावे लागेल. याला कारण माणसातील असलेल्या नाना प्रकारच्या वृत्ती आणि प्रकृती.

      मला या समाजातील असंख्य हरतर्‍हेच्या रंगीबेरंगी आणि बेरकी माणसाबद्दल लिहायला बोलायला फार आवडत मी माझ्या व्याख्यानात एकतरी अस्सल आणि ज्वलंत घडलेल्या घटनावरील उदाहरण देत असतो. श्रोत्यांनाही ते मनापासून भावते, मला भेटलेली माणसं ज्या तर्‍हेची, ज्या वृत्तीची, ज्या प्रवृत्तीची होती. तशीच काहीशी साम्य असणारी माणसं त्यांनाही या समाजात भेटलेली असतात. याचा त्यांना प्रत्यय येतो. अरे जगत असतांना हे केवळ आपल्या वाट्यालाच आलेलं नाही, तर प्रत्येकाला कमीअधिक फरकानं अशी माणसं भेटलेली आहेत. चला बरं झालं.... आपल्यासारखा आणखी एक जण भेटला, असे उदगार आपसूक अनेकांच्या तोंडातून बाहेर पडतात.मी या वाटेवर एकटा नाही याचेच खूप समाधान त्यांना वाटते. 

    खरंतर जीवन हे आशा निराशेने भरलेले आहे, अशा काटेरी वाटेत अल्पसे समाधानही माणसाला सुख देवून जाते, दैनंदिन जीवनातील क्षणिक समाधान सुद्घा सुखाची शिदोरी बहाल करते.

    जीवनात भेटलला प्रत्येक माणूस तुम्हाला कमी अधिक प्रमाणात शिकवून जात असतो, मात्र तुमची दृष्टी चौकस हवी, कसं वागावं, कसं वागू नये हे देखील अशी माणसंच नकळत शिकवत असतात. जन्माला आल्यापासून मरेपर्यंत सभोवतालची माणसं आपल्या जीवनाचा एक अंग बनून राहतात. त्यामुळे जगण्याचा धडा ही हे अवतीभवतीचे लोकच तुम्हाला देत असतात. फक्त ते योग्यप्रकारे ग्रहण करण्याची व समजून घेण्याची कला तुमच्यामध्ये पाहिजे, त्यासाठी तुम्हाला मनाचा सराव करायला पाहिजे, चिंतन-मनन करायला पाहिजे.

      शाळा ही जीवनात लिहायला वाचायला शिकवते. हे पुस्तही ज्ञान काही स्टेजपर्यंत आवश्यक ही आहे, मात्र जग ही एक मोठी शाळा आहे, ते तुम्हाला कसं जगायचं हे तर शिकवतेच मात्र आपलं जगणं सुंदर कसं बनवावं हे ही शिकवत असते. अनुभवाची शाळा खरं ज्ञान देते, हे येणारे अनुभव टिप कागदाप्रमाणे टिपायला हवेत, आज इतक्या वर्षांनी समृद्ध झालेलं अनुभवविश्व पाहून थक्क व्हायला  होतं.किती तर्‍हेतर्‍हेची माणंस भेटली या जीवन नावाच्या प्रवासात....! खरंच आज कल्पनाही करवत नाही. इतके प्रचंड धक्के काही काही वेळा या भेटलेल्या माणसांनी दिले आणि हे असं वागू कसं शकतात? याचे उत्तर शोधण्यात जीवनाच्या अनेक रात्री दिवसासारख्या जागून काढायला लागल्या.

"अरे हीच तुझी अनुभवाची शाळा, जीवनभर ती तुला  शिकवत असते. अरे अनुभवाचे गाठोडे मोठ्या मनाने स्विकारायचे असते. या गाठोड्याच्या गाठी सोडण्याचा आनंद घ्यायचा असतो. आला क्षण आनंदाने समाधानात व्यथित करायला हवा. शेवटी समाधान हेच महत्वाचे आहे. 

    माणसाच्या स्वभावाचा त्यांच्या अंतरंगाचा थांगपत्ता कुणालाच शोधता आलेला नाही हे एकदा मान्य केले की, अनेक प्रश्नांची उत्तरे आपोआप सुटली जातात. समाजात किती किती प्रकारची माणसं भेटतात? दैनंदिन जीवनात वावरत असतांना सर्रास खोटं बोलणारी माणसं भेटतात, खोटं बोल पण रेटून बोल अशा प्रवृत्तींची ही माणसं भेटतात. कधी कधी त्यांचं  खोटं उघड पडतं, तेव्हा ते पुन्हा खोटं बोलूनच, खोटचं खरं कसं आहे याचा केविलवाणा प्रयत्न करतात. आपल्यासमोर रडून सहानुभूती मिळवायची व या सहानुभूतीतून आपला स्वार्थ साधायचा असाही काही जणांचा डाव असतो, आपल्या दु:खाला बाहेर वाटाण्याच्या अक्षता लावून आपली दु:ख बाहेरच्या लोकांना हसून सांगणारी लोक ही भेटतात, आपल्या व इतरांच्या दु:खाची अपमानाची, अवहेलनेची येथेच्छ चार पदरच्या गोष्टी घालून तिखटमीठ लावून बातमी करणारी माणसं ही भेटतात, आपल्या गुणावर, तसेच यशावर मौन बाळगून अनुल्लेखानं मारणारी माणसं ही भेटतात, आपल्यात असणार्‍या क्षमतांवर नाराज असणारी माणसं ही भेटतात, ही माणसं "अरे याला सर्वच बाबतीत यश मिळतेच कसे?" असा प्रश्न मनात ठेवून आपल्या कर्तृत्वावर जळणारीही माणसं भेटतात, आपल्या तोंडावर गोड बोलून इतरत्र ठिकाणी आपली निंदानालस्ती करणारी लोक ही भेटतात, कोणत्यातरी उद्देशाची मलई लाटण्यासाठी लगट करणारी माणसं ही भेटतात, ज्यांना त्यांच्या पडत्या काळात आपण मदत केली. आधार दिला त्यांनाच माज आलेली माणसं ही भेटतात, एखाद्याचा केविलवाणा उदोउदो करीत लाचार झालेली माणसं तर क्षणोक्षणी भेटतात, केवळ आपला स्वार्थ साधण्यासाठी इमान विकलेली बेईमान माणसं ही सर्रास नजरेत येतात. कर्तृत्वाचा गंध ही नसणारी काही माणसं केवळ वरिष्ठांच्या कृपेने अधिकाराच्या जागेवर जावून बसलेली पहावे लागते. नवश्रीमंतांच्या पायी साक्षात लोटांगण घेत लाचारीचं प्रदर्शन करणारी माणसं ही भेटतात, नाक कापलं तरी भोकं आहेत म्हणणारी माणसं ही भेटतात. काही झालं तरी जनाची नाही तर मनाची कसलीच लाज वाटत नाही अशी निर्लज्ज माणंस ही पावलोपावली भेटतात. स्वाभिमानाचा कणा नसणारी बांडगुळ वृत्तीची लोकंही भेटतात, बेरकी, कपटी, लबाडांच आश्रयस्थान आणि प्रामाणिक, सालस, सरळमार्गी माणसांच्या वाटेत काटे पेरणारी ही माणसं भेटतात.

      सातत्याने बेगडी व ढोंगी मुखवटे धारण करून जगाच्या डोळ्यात धुळ फेकणारी स्वत:चा चेहराच हरवून बसलेली ही माणसं पहिली की थक्क व्हायला होतं, जगणं अमूल्य आहे याची जाणीव कोसो मैल दूर असणारी आणि सदाचारानं जगावं इतरांना जगू द्यावं याचा गंधही नसणारी मूल्यहीन माणसं आज जीवनाच्या वाटेवर कोपर्‍या कोपर्‍यावर भेटतात, अशावेळी शांतपणे मनाला धक्का देणारं वाक्य आपल्या तोंडातून बाहेर पडतं... बापरे किती प्रकारचे लोक हे ....किती विविध स्वरुपाची ही माणसं....किती नाना रुपं ही.... खरंच ही माणसं जगतात कशासाठी? याचं जगणं या नियतीला ही भ्रष्ट करतं नै का?

-सुनीलकुमार सरनाईक

भ्रमणध्वनी - 9420351352

(लेखक भारत सरकारतर्फे स्वामी विवेकानंद पुरस्काराने, तसेच आचार्य बाळशास्त्री जांभेकर दर्पण पत्रकार पुरस्काराने सन्मानित कोल्हापुरातील ज्येष्ठ पत्रकार आहेत.  )


एका व्यक्तीने प्रेषित मुहम्मद (स.) यांना त्यास काही उपदेश द्यावयास विनंती केली. प्रेषित म्हणाले, ‘‘रागावू नका.’’ त्या व्यक्तीने अनेकदा ही विनंती केली. प्रत्येक वेळी प्रेषितांनी रागावू नका असेच म्हटले. (हदीस – अबू हुरैरा)

तसेच एक दुसरी व्यक्ती प्रेषितांकडे आली आणि म्हणाली, हे प्रेषिता! मला काही शिकवण द्या. पण थोडक्यात सांगा, मला सजता येण्यासारखे. प्रेषितांनी उत्तर दिले, ‘‘रागावू नका.’’ (हदीस – अबू हसीन, तिर्मिजी)

हजरत अब्दुल्लाह बिन उमरो म्हणतात, मी प्रेषितांना अल्लाहच्या प्रकोपापासून बचाव करण्यास काय करावे, असे विचारले. त्यांनी उत्तर दिले, ‘‘रागावू नका.’’ (मुसनद अहमद)

तसेच हजरत अब्दुल्लाह बिन मुबारक म्हणतात की रागावर नियंत्रण हे सर्वोत्कृष्ट चारित्र्याचे प्रतीक आहे.

एक व्यक्ती प्रेषितांकडे येऊन विचारले की कोणते कर्म सर्वश्रेष्ठ आहे? प्रेषित म्हणाले, ‘‘उच्चतम चारित्र्य.’’ त्यांनी पुन्हा पुन्हा तोच प्रश्न विचारल्यावर प्रेषित म्हणाले, ‘‘कुणावर रागावू नये.’’

प्रेषितावच्या या शिकवणीचा अर्थ असा की अशी कर्मं करणे ज्याद्वारे एखाद्या व्यक्तीच्या चारित्र्याचे दर्शन होते. म्हणजे मनाची उदारता, लोकांशी आपुलकी, लाज, नम्रता, कुणास त्यास न देणे, क्षमेचा व्यवहार करणे, कुणाला भेटताना दिलखुलासपणे त्याचे स्वागत करणे.

पवित्र कुरआनात अल्लाह अशा लोकांविषयी म्हणतो की त्यांना राग आला तर त्याकडे दुर्लक्ष करतात. दुसऱ्यांकडून झालेल्या चुका माफ करतात. अशा प्रकारचे नेक लोक अल्लाहला आवडतात. (पवित्र कुरआन-३:१३४)

प्रेषितावचे एक सेवक हजरत अनस यांनी लहानपणापासून सुमारे दहा वर्षे त्यांची सेवा केली. या दहा वर्षांच्या काळात प्रेषितांनी एकदाही त्यांच्यावर थोडादेखील राग केला नाही. एखादे काम का झाले नाही, असा प्रश्न कधी विचारला नाही. घरातल्यांनी हजरत अनस यांना एकदा कामाबाबतीत विचारले तर प्रेषित म्हणायचे, ‘‘जाऊ द्या, अल्लाहची इच्छा असती तर ते काम झाले असते.’’

प्रेषित म्हणाले, ‘‘राग माणसाच्या मानेभोवतीच्या रिंगीसारखा आहे. अशा परिस्थितीत तो जर उभा असेल तर खाली बसावे, बसलेला असेल तर जमिनीवर झोपावे.’’

प्रेषित म्हणाले, ‘‘रागावणे सैतानाचे कृत्य आहे. सैतानाला आगीपासून निर्माण केले आहे. तेव्हा कुणाला राग आवरला नाही तर त्याने थंड पाण्याने वुजू करावी.’’



(८८) मूसा (अ.) ने८६ प्रार्थना केली, ‘‘हे आमच्या पालनकर्त्या! तू फिरऔन आणि त्याच्या सरदारांना ऐहिक जीवनात ऐश्वर्य८७ व मालमत्तेने८८ उपकृत केले आहेस, हे पालनकर्त्या, काय हे अशाकरिता आहे की - त्यांनी लोकांना तुझ्या मार्गापासून बहकवावे? हे पालनकर्त्या! यांची संपत्ती नष्ट कर आणि यांच्या हृदयांवर अशी मोहर लाव की यांनी श्रद्धा ठेवू नये जोपर्यंत की ते दु:खदायक प्रकोप पाहात नाहीत.’’८९ 

(८९)सर्वश्रेष्ठ अल्लाहने उत्तरादाखल फर्माविले, ‘‘तुम्हा दोघांची प्रार्थना स्वीकारली गेली, दृढ राहा आणि त्या लोकांच्या पद्धतीचे मुळीच अनुकरण करू नका ज्यांना ज्ञान नाही.’’९० 

(९०) आणि आम्ही बनीइस्राईलना समुद्रपार नेले. मग फिरऔन व त्याचे सैन्य जुलूम व अत्याचाराच्या हेतूने त्यांच्या मागे निघाले येथपावेतो की जेव्हा फिरऔन बुडू लागला तेव्हा उद्गारला, ‘‘मी मान्य केले की खरा ईश्वर त्याच्याशिवाय कोणीही नाही ज्यावर बनीइस्राईलनी श्रद्धा ठेवली आणि मीदेखील आज्ञाधारकांपैकीच आहे.’’९१ 

(९१) (उत्तर दिले गेले) ‘‘आता श्रद्धा ठेवतोस? एरव्ही या आगोदरपर्यंत तर अवज्ञा करीत राहिलास आणि उपद्रव माजविणाऱ्यांपैकी होतास. 

(९२) आता तर आम्ही तुझ्या केवळ प्रेतासच वाचवू जेणेकरून तू नंतरच्या पिढ्यांकरिता उद्बोध-चिन्ह ठरावे.९२ जरी बरीचशी माणसे अशी आहेत जे आमच्या संकेताकडे दुर्लक्ष करीत आहेत.९३ 

(९३) आम्ही बनीइस्राईलना फार चांगले ठिकाण दिले९४ व फार उत्तम उपजीविका प्रदान केली मग त्यांनी आपापसात मतभेद केले नाही परंतु त्या वेळी जेव्हा ज्ञान त्यांच्यापर्यंत आले होते.९५ नि:संशय तुझा पालनकर्ता पुनरुत्थानाच्या दिवशी त्यांच्या दरम्यान त्या गोष्टीचा निर्णय लावील ज्यामध्ये ते मतभेद करीत राहिले आहेत.



८६) वरील आयती आदरणीय मूसा (अ.) यांच्या आवाहनाच्या आरंभिक युगाशी संबंधित आहेत. ही प्रार्थना इजिप्त्मधील वास्तव्याच्या अंतिम समयी केलेली आहे. मध्ये बराचकाळ लोटला आहे ज्याचे वर्णन येथे केले नाही. दुसऱ्या ठिकाणी कुरआनमध्ये या मधल्या काळाचे विस्तृत विवेचन सापडते.

८७) म्हणजे ठाठबाट, शान आणि संस्कृती व सभ्यतेची ती प्रतिमा ज्यामुळे जग त्यांच्यावर आणि त्यांच्या कार्यप्रणालीवर खूष आहे. प्रत्येकाला त्यांच्यासारखे आपण व्हावे असे वाटते.

८८) म्हणजे संसाधन अधिक मात्रेत उपलब्ध असल्याने आपल्या उपायांना व्यवहारात आणण्यासाठी त्यांना सहज शक्य होते. सत्यावादी याच्या अभावामुळे आपल्या उपयांना व्यवहारात आणू शकत नाहीत.

८९) आम्ही आताच सांगितले आहे की ही प्रार्थना मूसा (अ.) यांनी इजिप्त् निवास काळात अंतिम समयी केली होती. त्या काळी एकामागून एक चमत्कार पाहूनही आणि जीवन धर्माची युक्ती पूर्ण होऊनसुद्धा फिरऔन आणि त्याचे सरदार असत्यावर कायम होते. सत्याचा विरोध ते निकराने करीत होते. अशा वेळी पैगंबर जी बद्दुवा (शाप) करतो त्याप्रमाणेच घडते. याविषयी नाकारणाऱ्यांविरुद्धचा अल्लाहचा निर्णय निश्चित आहे. त्यांना यानंतर ईमान धारण करण्याचे सौभाग्य प्राप्त् होत नाही.

९०) जे लोक वास्तविकतेला जाणत नाहीत आणि अल्लाहच्या युक्तीला समजत नाहीत. तसेच सत्य बाजूची कमजोरी आणि सत्य स्थापित करणाऱ्यांच्या विफलता आणि असत्याच्या पुढाऱ्याचे थाट आणि भौतिक प्रगती पाहून असे लोक विचार करू लागतात की अल्लाहला हेच स्वीकार्य असेल. अल्लाहच्या विद्रोहीचे जगावर राज्य असावे किंवा असत्याच्या मुकाबल्यात सत्याची बाजू अल्लाहने घेतली नाही असा अविचार त्या लोकांचा होतो आणि ते नादान लोक शेवटी अशा निष्कर्षावर येतात की सत्य स्थापन करणे अशा स्थितीत अशक्य आहे. आता हेच शहाणपणाचे आहे की थोड्याशा धार्मिकतेने संतुष्ट होऊन बसून राहावे ज्याची परवानगी विद्रोही आणि धोकेबाज शासन व्यवस्थेत आज मिळत आहे. या आयतमध्ये अल्लाहने आदरणीय मूसा (अ.) यांना आणि त्यांच्या अनुयायांना याच गैरसमजूतीपासून दूर राहण्याची ताकिद केली आहे. अल्लाहच्या सांगण्याचा हेतू येथे हा आहे की धैर्याने आणि संयमाने याच प्रतिकूल परिस्थितीत काम करत जावे. असे होऊ नये की तुम्हीसुद्धा त्या गैरसमजूतीत पाडावे जसे अज्ञानी आणि अविचारी लोक सामान्यत: अशा स्थितीत गैरसमजूत करून घेतात.

९१) बायबलमध्ये या घटनेचा उल्लेख आला नाही परंतु तलमुदमध्ये स्पष्ट शब्दांत लिहिले आहे की बुडताना फिरऔन ओरडून म्हणत होता, ''मी तुझ्यावर ईमान धारण केले. हे खुदावंद! तुझ्याशिवाय कोणी दुसरा खुदा नाही.''

९२) अद्याप हे स्थान सीना प्राय:द्विपाच्या पश्चिमी तटावर विद्यमान आहे. येथे फिरऔनचे शव पाण्यात वाहताना दिसले होते. यास 'जबले फिरऔन' म्हणतात. याच्याचजवळ गरम पाण्याचा स्त्रोत आहे ज्यांस स्थानिक लोकांनी `फिरऔनचे स्नानगृह' म्हटले आहे. हे ठिकाण अबू जैनमापासून काही मैल वरच्या बाजूला उत्तरेकडे आहे. स्थानिक लोक याच ठिकाणी फिरऔनचे शव मिळाले होते असे म्हणतात.

फिरऔनचे शव काहिरा संग्राहालयात अद्याप आहे. ज्यास आजच्या शोध कार्याने मूसा (अ.) यांच्या काळातील फिरऔन सिद्ध केला आहे. इ. स. १९०७ मध्ये सर ग्राफ्टन इलियटस्मिथ याने त्याच्या ममीवरून जेव्हा पट्ट्या खोलल्या तेव्हा त्याचे शव पूर्णत: मिठाने आच्छादित होते. खाऱ्या पाण्यात बुडून मरण्याची ही स्पष्ट निशाणी होती.

९३) म्हणजे आम्ही बोधप्रद निशाण्या दाखवितच जाऊ. परंतु बहुतेकांची ही स्थिती आहे की मोठमोठ्या बोधप्रद निशाण्या पाहूनसुद्धा त्यांचे डोळे उघडत नाहीत. 

९४) म्हणजे इजिप्त्हून बाहेर पडल्यावर पॅलेस्टाईनची भूमी.

९५) म्हणजे नंतर त्यांनी आपल्या धर्मात भेद निर्माण केले आणि नवनवीन धर्म स्थापन केले याचे कारण हे  नव्हते की त्यांना वास्तविकतेचे ज्ञान दिले गेले नव्हते. माहीत नसताना त्यानी विवश होऊन नवीन धर्म बनविले असे नाही, तर हे सर्व त्यांच्या मनाच्या दुष्टतेचे परिणाम होते. अल्लाहकडून त्यांना स्पष्ट सांगितले गेले होते की सत्यधर्म हा आहे. त्याचे नियम, निकड आणि मागण्या तसेच एकेश्वरत्व आणि अनेकेश्वरत्वातील फरक, आज्ञापालन म्हणजे काय आणि अवज्ञा कशाला म्हणतात इ. सर्वांचे ज्ञान त्यांना होते. त्यांना माहीत होते की अल्लाहसमोर कर्माचा हिशेब द्यावा लागणार आहे. अल्लाहने जीवनव्यवस्थेसाठी घालून दिलेले सर्व नियम त्यांना माहीत होते; परंतु या स्पष्ट सूचना आणि मार्गदर्शनाशिवाय त्यांनी एका धर्माचे अनेक धर्म आणि एका ईश्वराऐवजी अनेक ईश्वर बनून टाकले. अल्लाहने दिलेल्या मूलभूत तत्त्वांना सोडून दुसऱ्या तत्त्वांवर आपापले धर्म उभे केले.



लालपरीमुळे एसटी कर्मचारी व त्यांचे कुटुंबीयांचा उदरनिर्वाह चालवत असतो व राज्याच्या 12 कोटी 94 लाख जनतेला सुरक्षित आणि महत्वपूर्ण दिलासा देण्याचे काम लालपरी करीत असते.ह्या संपूर्ण गोष्टी लक्षात घेता एसटी कर्मचाऱ्यांचे कुठल्याही प्रकारचे नुकसान होणार नाही याची काळजी सरकारने व राजकीय पुढाऱ्यांनी घेतली पाहिजे.कारण एसटी कर्मचाऱ्यांचा तुटपुंजा पगार व पेन्शन त्यात परिवारांचा सांभाळ व मुलांचे शिक्षण अवघड आहे. त्याच प्रमाणे राजकीय पुढाऱ्यांचा परीवार छोटा संपत्ती मात्र अवाढव्य आणि पगार व पेन्शन एवढी की सात पिढ्या आरांबानी आपला गुजारा करू शकतात म्हणजे सोनेपे सुहागा.राजकीय पुढाऱ्यांनी सोण्याच्या ताटात खायचे आणि सर्वसामान्यांनी स्टीलच्या व जर्मनच्या ताटात खायचे हा कसा काय भेदभाव! राजकीय पुढाऱ्यांसाठी संगीत खुर्ची आणि बस चालकांसाठी मोडकी खुर्ची हा कुठला न्याय म्हणावा? त्यामुळे महाराष्ट्र सरकार आर्थिक दृष्ट्या समान अधिकार,समान पगार, समान पेन्शन यावर विचार का करीत नाही?

महाराष्ट्रात जर सरकारने समान पेन्शन, समान पगार अशा पध्दतीने समान अधिकार कायदा लागू केला तर महाराष्ट्रात संप हा शब्द कदापी दिसणार नाही.सरकारने लालपरीला जीवानीशी मारू नये.कारण तीला उन्हाळा,हिवाळा,पावसाळा, वादळ, सुनामी अशा अनेक कठीणायीचा सामना करून सर्वसामान्यांना घरापर्यंत पोहचवीण्याचे काम करीत असते.कारण लालपरीची वाट ग्रामीण भागातील आबालवृद्ध, लहान मोठी सर्व आतुरतेने वाट पाहत असते यामुळे त्यांच्या चेहऱ्यावर नवचैतन्य निर्माण होते.परंतु गेल्या एक महिन्यापासून लालपरी लुप्त झाली की काय असे सर्वांना वाटायला लागले आहे.यामुळे सर्वांच्या मनात शंका कुशंका निर्माण होत आहे की हे चाल्लय तरी काय! एसटी महामंडळाची लालपरी गरीब व सर्वसामान्यांच्या जिव्हाळ्याची प्रवासवाहीनी आहे.

सार्वजनीक प्रवासी वाहणांची सुरूवात महाराष्ट्रात 1932 पासून म्हणजे ब्रिटिश काळात झाली.आजही एसटी महामंडळाच्या माध्यमातून संपूर्ण महाराष्ट्रातील जनतेला महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यात नेण्याचे काम लालपरी मोठ्या शिताफीने ऐटीने करीत असते.त्यामुळे महाराष्ट्राच्या प्रत्येक व्यक्तीचा लालपरीवर पुर्ण विश्वास आहे की ती आपल्याला आपल्या घरी अवश्य सुखरूप पोहचवीते.म्हणजेच महाराष्ट्रातील संपूर्ण जनतेचा विश्वास आहे की लालपरी कोणत्याही परिस्थितीत प्रत्येकाला आपल्या शिखरापर्यंत पोहचविण्याचे काम अनेक वर्षांपासून करीत आहे आणि करीत राहिल.त्यामुळे एसटी कर्मचाऱ्यांच्या ज्या काही मागण्या किंवा समस्या असतील त्या चर्चेतून सोडवीने गरजेचे आहे.सरकार व कर्मचारी आपल्या हेकडीवर रहाले तर एसटी कर्मचाऱ्यांना व सर्वसामान्यांना अनेक कठीणायीचा सामना करावा लागेल. परंतु लालपरीला खऱ्या अर्थाने घायाळ केले असेल ते सरकारने व संपूर्ण राजकीय पक्षांनी व यात भरडल्या जात आहे एसटी कर्मचारी व जनता.

कर्मचाऱ्यांच्या संपाबद्दल पक्ष-विपक्षांनी एकत्र बसून मार्ग काढला पाहिजे.परंतु  राजकीय पुढारी या मुडमध्ये नसुन संप आणखी कसा चीघळवायचा याकडे राजकीय पुढाऱ्यांचे लक्ष असल्याचे दिसते.सरकार,विरोधीपक्ष व एसटी कर्मचारी यांच्या सोबत एकत्र चर्चा झाली असती तर कर्मचाऱ्यांचे निलंबन, आत्महत्या अशा गंभीर समस्या निर्माण झाल्या नसत्या.एसटी कर्मचाऱ्यांच्या संपामुळे व राजनीतीमुळे भरडतोय प्रवासी तरीही सरकार गप्प का?

एसटी कर्मचाऱ्यांचा संप, सरकार सुस्त तर प्रवाशांचे हाल-बेहाल हे चालय तरी काय!सरकारने एसटी कर्मचाऱ्यांच्या संपाला आणखी चिघळवु नये व प्रवाशांना त्रास होणार नाही याची दक्षता घेवून युध्दपातळीवर कामाला लागले पाहिजे. राज्यात महागाईने, बेरोजगारीने हाल-बेहाल होत आहे तर सरकारने एसटीच्या भाड्यामध्ये भरमसाठ वाढ करून प्रवाशांचे व सर्वसामान्यांचे कंबरडे मोडले आहे. तर दुसरीकडे एसटी कर्मचारी बेमुदत संप पुकारून सर्वसामान्यांचे हाल बेहाल करीत आहे.यात सरकार दोषी की एसटी महामंडळाचे कर्मचारी दोषी हे दोघांनाच ठरवायचे आहे. परंतु यांचे प्रायचीत्य प्रवाशांनी विद्यार्थांनी किंवा नागरिकांनी का भोगावे?एसटी कर्मचाऱ्यांचा मागण्या वाजवी असाव्यात यात दुमत नाही.याचा तोडगा सरकार ताबडतोब का काढत नाही? कारण दिनांक 27 ऑक्टोबरपासून एसटी कर्मचारी बेमुदत संपावर आहेत.आज या संपाला एक महिना होत आहे. हे सरकारला का दिसत नाही? ऐन दिवाळीच्या सणात प्रवाशांचे हाल बेहाल झाले या घटना सरकार उघड्या डोळ्यांनी पाहत आहे.परंतु तोडगा का नीघत नाही याची युध्दपातळीवर सरकार चौकशी का करीत नाही? मग सरकारमध्ये तिन-तिन पक्ष असुन कोणत्या कामाचे म्हणावे.महाराष्ट्र सरकारपुढे एसटी कर्मचारी व प्रवाशी यांच्या पेक्षा महाराष्ट्रात सर्वात मोठा मुद्दा गेल्या दिड महिन्यांपासून आर्यन खान, समिर वानखेडे, अनिल देशमुख, परमबीर सिंग यांच्यापुरताच मर्यादित असल्याचे दिसून येते.कारण सर्वांनाच सकाळ-संध्याकाळ व स्वप्नात सुध्दा हेच मुद्दे दिसत असावे असे वाटते.परंतु एसटी कर्मचाऱ्यांच्या वेदना व प्रवाशांचे हाल याकडे सरकार पुर्णपणे दुर्लक्ष करीत असल्याचे दिसून येते. एसटी महामंडळाचे राज्य सरकारमध्ये विलीनीकरण व्हावे व अन्य मागण्यांसाठी उपोषण व संप सुरूच आहे.

या संपादरम्यान अनेक कर्मचाऱ्यांनी आत्महत्या सुध्दा केल्या.म्हणजेच परीस्थिती अत्यंत गंभीर व चिंताजनक आहे.तरीही सरकार आपल्या हेकडीवर ठाम आहे हे सरकारचे दुर्भाग्य म्हणावे लागेल.एसटी कर्मचाऱ्यांच्या संपामुळे ट्रॅव्हल्स वाल्यांनी प्रवाशांकडून लुटमार सुरू केली आहे यामुळे गरीबवर्ग त्रस्त आहे.ह्या सर्व घटना सरकारच्या डोळ्यासमोर होत आहे.परंतु सरकार डोळ्यावर पट्टी बांधून आहे ही आश्चर्याची बाब म्हणावी लागेल.सरकार एसटीला खाजगीकरणाच्या मार्गावर तर नेत नाही ना!असे वाटत आहे.असेच जर सुरू रहाले तर सर्वसामान्यांचे हाल बेहाल निश्चित होईल यात दुमत नाही. मग सर्वसामान्यांनी जगावे कसे?महाविकास आघाडी सरकार स्थापन झाली तेव्हा पासून पक्ष-विपक्ष फक्त राजकारण करण्यात मग्न आहे तर सत्ताधारी पक्ष सत्तेचा उपभोग कसा घेता येईल याकडे जास्त लक्ष असल्याचे दिसून येते. यामुळेच सरकारचे सर्वसामान्यांकडे दुर्लक्ष होत असल्याचे स्पष्ट दिसून येत आहे.

भाजपाजवळ सत्ता नाही म्हणून ती तीलमीला होत आहे तर आघाडी सरकार(कॉंग्रेस, राष्ट्रवादी कॉंग्रेस, शिवसेना) सत्तेमध्ये मग्न असल्याचे दिसून येते.ईडी, एनसीबी,एनआयए, सीबीआय गुन्हेगारांवर किंवा राजकीय पुढाऱ्यांवर चौकशी करते तर सत्ताधाऱ्यांच्या तळपायाची आग मस्तकात जाते. म्हणजेच महाराष्ट्रात सत्ताधारी पक्ष सत्तेसाठी काही करायला तयार आहे. तर विपक्ष सत्तेत येण्याकरीता कोणत्याही स्तरावर जायला तयार आहे.परंतु महागाई कमी झाली पाहिजे किंवा शेतकऱ्यांच्या समस्या किंवा बेरोजगारीच्या जटील समस्या किंवा सर्वसामान्यांच्या समस्या याकडे कोणताही राजकीय पक्ष जातीने लक्ष देण्यास तयार नाही. ही महाराष्ट्र सरकारच्या बाबतीत शोकांतिकाच म्हणावी लागेल.

आज मीडिया व वर्तमान पत्रात फक्त नवाब मलिक, आर्यन खान, समीर वानखेडे, अनिल देशमुख, परमबीर सिंग हेच दिसतात.यामुळे सरकार ज्वलंत मुद्यांवर दुर्लक्ष करीत असल्याचे स्पष्ट दिसून येते.कोणताही गुन्हेगार असो तो छोटा किंवा मोठा अशी गणना न करता गुन्हेगारांवर कठोर कारवाई करण्याकरिता सर्वांनीच सरकारला सहकार्य करण्याची गरज आहे.सरकारला व राजकीय पुढाऱ्यांना आग्रह करतो की एसटी कर्मचाऱ्यांच्या मागण्यांवर ताबडतोब तोडगा काढावा यामुळे एसटी कर्मचाऱ्यांना व प्रवाशांना मोठा दिलासा मिळेल.

- रमेश कृष्णराव लांजेवार

नागपूर, 

मो.नं.९३२५१०५७७९



एक विजय जो वारसा पुढे नेतो. आदिवासी, दलित आणि मुस्लिम समुदायांसह सर्व प्रकारच्या स्त्री-पुरुषांनी या देशाच्या स्वातंत्र्याच्या लढ्यात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली. देशातील काही बोलघेवड्यांना भीक वाटत असलेल्या स्वातंत्र्याच्या ७५ व्या वर्षात दिल्लीच्या सीमेवर शेतकऱ्यांनी त्या मोठ्या संघर्षाच्या भावनेचा पुनरुच्चार केला. गेल्या काही वर्षांत जगाने न पाहिलेल्या, कोरोना साथीचा रोग विकोपाला पोहोचलेला असताना सर्वांत मोठ्या संघटित व शांततापूर्ण लोकशाही निषेधाने एक शक्तिशाली विजय मिळविला आहे. हे गोदी मीडिया उघडपणे कधीही मान्य करू शकणार नाही.

पंतप्रधान मोदी यांनी कृषी कायदे मागे घेण्याची घोषणा करताच गोदी माध्यमांवर 'भक्तांची' स्थिती, भाजपचे काही नेते आणि सोशल मीडिया असे काही बनले - 'एका नेत्याने वेळ बदलली, भावना बदलल्या'. कारण यामुळे वर्षभर आंदोलन करणाऱ्या शेतकऱ्यांची बदनामी करणाऱ्यांसाठी संभ्रम निर्माण झाला आहे. आंदोलक, खलिस्तानी, दहशतवादी, नक्षलवादी, खंडित टोळ्या आणखी काय काय माहीत नाही, अशा अनेक टोळ्यांनी त्यांना संबोधित केले. कृषी कायदा परत येण्याने गोदी माध्यमे, भाविक आणि भाजप समर्थकांची भाषा बदलली आहे. ज्या शेतकऱ्यांना ते दहशतवादी म्हणत असत, त्याच शेतकऱ्यांमध्ये आता त्यांना अन्नदाता आणि भूमिपुत्र मुलगा दिसत आहे.

पंतप्रधान मोदी यांनी या नोव्हेंबरच्या 29 तारखेला सुरू होणाऱ्या संसदेच्या हिवाळी अधिवेशनात शेतीविषयक कायदे मागे घेत असल्याचे जाहीर केले आहे. तो असे आहे की त्यांनी 'सर्वोत्तम प्रयत्न करूनही शेतकऱ्यांच्या एका वर्गाचे' मन वळविण्यात अपयशी ठरल्यानंतर असे करीत आहेत.  फक्त एक गट, लक्षात घ्या की तीन क्रूर कृषिकायदे त्यांच्यासाठी खरोखर चांगले आहेत हे स्वीकारण्यास ते पटवू शकले नाहीत. या ऐतिहासिक संघर्षाच्या काळात मरण पावलेल्या ७५० हून अधिक शेतकऱ्यांवर किंवा त्यांच्यासाठी एक शब्दही सुचला नाही. त्यांचे अपयश केवळ त्यांचे अनुनय करण्याच्या कौशल्यात आहे. कोणतेही अपयश स्वत: कायद्यांना किंवा त्यांच्या सरकारने कोरोनाने कहर केलेला असताना त्यांना कसे पारित केले याबद्दल जोडले जात नाही. 

खलिस्तानी, नक्षली, घूसखोर, राष्ट्रविरोधी शेतकरी म्हणून मुखवटा घालणारे बनावट कार्यकर्ते 'शेतकऱ्यांचा एक गट' म्हणून नावारूपाला आले आहेत ज्यांनी मोदींच्या थरारक आकर्षणामुळे राजी होण्यास नकार दिला आहे. राजी होण्यास नकार दिला? अनुनय करण्याची पद्धत काय होती? त्यांच्या तक्रारी स्पष्ट करण्यासाठी त्यांना राजधानी शहरात प्रवेश नाकारून? त्यांना खंदक आणि काटेरी तारेने अडवून? त्यांना वॉटर कॅननने मारून? त्यांच्या शिबिरांचे लहान जेलमध्ये रूपांतर करून? दररोज क्रोनी मीडियाने शेतकऱ्यांना अपमानित करून? केंद्रीय मंत्री किंवा त्यांच्या मुलाच्या मालकीच्या वाहनांसह त्यांना पळवून नेणे? हीच या सरकारची अनुनय कल्पना आहे?

१९ नोव्हेंबर रोजी सकाळी एका उच्च हिंदी चॅनेलचा अँकर – ज्याने अलीकडेच देशातील सर्वात मोठा मीडिया समूह सुरू केला होता - त्याच्या यूट्यूब चॅनेलवर दिसला, त्याच्या हातात तलवार तुटलेल्या कमांडर-इन-चीफने नुकतीच शरणागती पत्करली होती, त्याला युद्धभूमीत एकटे सोडून दिले होते. त्याच प्रसारमाध्यमांच्या स्थिर तेवढ्याच उंच उडणाऱ्या इतर संपादकांचेही क्रॅश-लँडिंग झाले होते. अन्यथा वादविवादाच्या नावाखाली ओरडण्याची स्पर्धा आयोजित करण्यासाठी ओळखले जाणारे आणि बहुसंख्याकांच्या राजकारणाचे रक्षण करण्याच्या उद्देशाने त्यांनी केलेल्या अॅनिमेटेड टिप्पण्या, अचानक निःशब्द झाले. शेतीविषयक कायदे रद्द केल्यामुळे त्यांना धक्का बसला, नागरिकत्व (दुरुस्ती) कायदा २०१९, राष्ट्रीय नागरिक नोंदणी कायदा आणि जम्मू-काश्मीरचा विशेष दर्जा रद्द करण्याच्या लोकप्रिय निदर्शनांना सरकार बळी पडेल का, असा प्रश्न त्यांना पडला. काहींना प्रस्तावित समान नागरी संहितेच्या भवितव्याबद्दल चिंता वाटू लागली. त्यानंतर, त्यांच्या टीव्ही शोमध्ये त्यांनी सरकारच्या या निर्णयाचे वर्णन दीर्घकाळ प्रलंबित कृषी सुधारणांचा विनाशकारी पराभव असल्याचेही वक्तव्य केले. सुमारे तीन कायद्यांच्या आसपास राजकारणाच्या विजयात देश हरला आहे का, असा प्रश्न विचारत त्यांनी देशात दुसरी हरित क्रांती रुळावरून घसरली असल्याचे सुचवले.

हे एकमेव मीडिया हाऊस नव्हते. १९ नोव्हेंबर रोजी मोदींनी देशाला उद्देशून केलेल्या भाषणात जे सांगितले त्याबद्दल अनेक पंडितांना डोके गुंडाळण्यात खूप त्रास झाला. पंतप्रधानांनी इतर सर्व गोष्टींपेक्षा राष्ट्रीय हिताची निवड केली, असे जाहीर करणारे काळजीपूर्वक तयार केलेले हॅशटॅग टीव्ही स्क्रीन आणि सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवर ट्रेंड होत असताना, शेती कायद्यांच्या माध्यम समर्थकांमधील निराशा पूर्णपणे चुकीची वाटत नव्हती. दीर्घकाळ चाललेल्या लढाईत कोणी विजय मिळवला आहे हे समजून घेण्यासाठी टीव्ही अँकर्स धडपडू लागले - बनावट शेतकरी, फुटीरतावादी खलिस्तानी दहशतवादी किंवा आंदोलनजीवी- परजीवी म्हणून मुखवटा घालणारे मध्यस्थ संधी समोर येते तेव्हा कोणत्याही निषेध आंदोलनात उडी मारतात.

काही वेळातच वेबसाइटवर लेख प्रसिद्ध झाले आणि असा दावा करण्यात आला की परकीय हात हाणून पाडण्यासाठी कायदे रद्द करण्यात आले आहेत, ज्यामुळे देश अस्थिर होऊ शकला असता. इतरांनी पंतप्रधानांचे शीखांबद्दलचे प्रेम समजावून सांगण्यापर्यंत मजल मारली - असे काही, ते म्हणाले, ज्यामुळे पंतप्रधानांनी आपला निर्णय जाहीर करण्यासाठी गुरु नानक जयंती निवडली. योगायोगाने त्याच दिवशी कर्तारपूर कॉरिडॉरही पुन्हा सुरू करण्यात आला. काही प्राइमटाइम थिअट्रिक्समध्ये, त्यांचा विलाप मोठ्याने आणि स्पष्ट होता - शक्तिशाली सरकारने कथित अराजकतावादी आणि राष्ट्रविरोधी घटकांसमोर एक प्रशंसा केली आहे. न्यूज अँकर्स आपल्या रागाला आवर घालण्यासाठी धडपडत होते. काही संपादकांनी सोशल मीडियावर विचार केला, "पुढे काय?" एका संपादकाने या निर्णयाला "कमकुवत लोकशाही" असे नाव दिले आणि गेल्या ११ महिन्यांत आंदोलकांविरूद्ध लागू केलेल्या कठोर कायद्यांवर भाष्य करण्यास विसरले.

बनावट बातम्यांचे हत्यार कसे तैनात केले गेले हेही या आंदोलनात दिसले. देशातील टॉप रँकिंग फॅक्ट-चेकिंग वेबसाइट ऑल्ट न्यूजने अनेक व्हायरल बनावट व्हिडिओ, दिशाभूल करणारी छायाचित्रे आणि षड्यंत्र सिद्धान्त फेटाळून लावले. २६ जानेवारी रोजी काही निषेध गटांनी लाल किल्ल्यावर प्रवेश केला आणि काही घुमटांवर आणि स्वातंत्र्यदिनी तिरंगा फडकवण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या ध्वजवाहकाकडून झेंडे फडकावले, तेव्हा राष्ट्रध्वज उतरवून तिरंगा खलिस्तान ध्वजाने बदलल्याच्या आरोपाखाली या आंदोलनावर प्रसारमाध्यमांचा जोरदार हल्ला झाला  होता. परंतु या घटनेनंतर काही तासांतच वेबसाइटने माध्यमे आणि उजव्या विचारसरणीच्या सोशल मीडिया वापरकर्त्यांचे सर्व खोटे दावे फेटाळून लावले. गेल्या वर्षभरात प्रसारमाध्यमांच्या एका महत्त्वपूर्ण गटाने व्यावसायिक नीतिमत्ता आणि विवेकयांचा फारसा आदर केला नाही. राष्ट्रीय हिताच्या विरोधात काम केल्याच्या आरोपाखाली आणि तथाकथित "कृषी सुधारणां"च्या विरोधात राष्ट्रीय सुरक्षा धोक्यात आणल्याबद्दल निषेध करणाऱ्या शेतकऱ्यांची निंदा केली गेली, त्यांची बदनामी करण्यात आली आणि त्यांच्यावर हल्ला करण्यात आला.

योगायोगाने जागतिक प्रेस फ्रीडम इंडेक्समध्ये भारताला पुन्हा एकदा १८० राष्ट्रांमध्ये १४२ व्या स्थानावर ठेवण्यात आले, ज्याची गणना "पत्रकारांसाठी जगातील सर्वात धोकादायक देशांपैकी एक" म्हणून वर्गीकृत देशांमध्ये केली जाते, असे आंतरराष्ट्रीय पत्रकारितेचा नफा न देणारी संस्था रिपोर्टर्स विदाउट बॉर्डर्स ने म्हटले आहे.

अलीकडच्या काही वर्षांत शिक्षणतज्ज्ञ, कार्यकर्ते आणि वकील ज्यांनी आपल्या आयुष्याची अनेक दशके विस्थापित, वंचित आणि वंचितांच्या हक्कांसाठी लढा दिला आहे, त्यांना नियमितपणे "शहरी नक्षलवादी" म्हणून ओळखले जात आहे. वैचारिकदृष्ट्या त्यांच्यापेक्षा वेगळ्या लोकांविरुद्धच्या द्वेषपूर्ण भाषणाचे समर्थन करण्यासाठी हे हॅशटॅग पत्रकार राष्ट्रविरोधी लढा देत असल्याचे भासवतात. २०१८ मध्ये  कोब्रापोस्ट या वेबसाइटने केलेल्या स्टिंग ऑपरेशनमुळे २०१९ च्या सार्वत्रिक निवडणुकांच्या धामधुमीत अनेक प्रसारमाध्यमांनी मतदारांचे ध्रुवीकरण करण्यास कशी सहमती दर्शविली होती हे उघड झाले होते.

टेलिव्हिजन चॅनेलवरील वादविवादामुळे इतर कोणापेक्षा अधिक प्रदूषण होत असल्याची खंत भारताचे सरन्यायाधीश एन. व्ही. रमण यांनी नुकतीच व्यक्त केली.

शेतकऱ्यांच्या चळवळीला कव्हर करणाऱ्या या अनेक पत्रकारांना त्यांची व्यावसायिक कर्तव्ये पार पाडल्याबद्दल कठोर पोलिस कारवाईला सामोरे जावे लागले. द कारवां कार्यकारी संपादक विनोद के जोस यांनी एका सोशल मीडिया पोस्टमध्ये आपला अनुभव सांगितला, "काफिला शेतीच्या निषेधाचे कव्हर करण्यात आघाडीवर होता, लाँगफॉर्मपासून ते ऑन-द-स्पॉट बातम्यांपर्यंत, त्यापैकी काही गोष्टींमुळे संपूर्ण भारतात आमच्यावर देशद्रोहाचे खटले दाखल झाले! देशद्रोहाची दहा प्रकरणे. उदाहरणार्थ, आमचे मनदीप पुनिया यांना अटक करण्यात आली आणि त्यांच्या निर्भय कव्हरेजसाठी त्यांना तुरुंगात पाठवण्यात आले."

शेतकरी चळवळीच्या विरोधात शस्त्रास्त्रे असलेल्या सिंघू बॉर्डर लिंचिंग प्रकरणाचा विचार करा. शेतकऱ्यांच्या चळवळीला लक्ष्य करण्यासाठी बहुसंख्य टीव्ही वृत्तवाहिन्यांनी रक्तरंजित घटना रंगवली. परंतु त्यांनी पीडित कुटुंबाच्या अहवालाकडे आणि नंतर समोर आलेल्या इतर महत्त्वाच्या तथ्यांकडे डोळेझाक करणे पसंत केले. अशांचे "गोदी मीडिया" असे वर्णन करून आंदोलकांनी दिल्ली सीमेवरील निषेध स्थळांवरून अनेक टीव्ही न्यूज अँकर्सना हाकलून दिले.

या वर्षाच्या सुरुवातीला फेब्रुवारीमध्ये एका पत्रकाराने शनिवारी मेरठ येथे शेतकऱ्यांच्या महापंचायतीदरम्यान एबीपी न्यूजमधून राजीनामा देण्याची घोषणा केली. "मला ही नोकरी नको आहे. मला काम करायचं होतं कारण मला खरं बोलायचं होतं. आणि मला ते करण्याची परवानगी नव्हती," चॅनेलसाठी बँकिंग आणि फायनान्स कव्हर करणारे रक्षित सिंग यांना इंडियन एक्सप्रेसने सांगिलते.                

प्रसारमाध्यमांशिवाय मोदी सरकारमधील अनेक मंत्री आणि सध्याच्या राजवटीचा आश्रय घेणारेही निषेध करणाऱ्या शेतकऱ्यांवर हल्ला चढवत आहेत. पद्मश्री कंगना रनौतने इन्स्टाग्राम स्टोरीजवर रोलबॅकचे वर्णन "दुःखद, लाजिरवाणे, पूर्णपणे अन्यायकारक" असे केले. इस्लामोफोबियाचा वापर करून त्या पुढे म्हणाल्या, "जर रस्त्यांवरील लोकांनी संसदेत निवडलेले सरकार नव्हे तर कायदे बनवायला सुरुवात केली असेल, तर हेसुद्धा जिहादी राष्ट्र आहे." आणखी एका पोस्टमध्ये, तिने "खलिस्तानी दहशतवाद्यांचा" नरसंहार करण्याची सूचना केली, कारण कर्तव्यनिष्ठ वापरकर्त्यांनी द्वेषपूर्ण वक्तव्यांविरूद्ध इन्स्टाग्रामच्या नियमांवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले.

आगामी अर्थसंकल्पीय अधिवेशनात संसदेने तीन कायदे औपचारिकरित्या रद्द करेपर्यंत निषेध करणाऱ्या शेतकर् यांच्या निषेधाच्या निर्णयावर प्रश्नचिन्ह उभे राहिल्याने, पक्षपातीपणासाठी प्रसिद्ध असलेल्या एका दैनिकाने २० नोव्हेंबर रोजी एक व्यंगचित्र प्रकाशित केले. त्यात गळ्यात तिरंगा आणि हातात वर्तमानपत्र घेतलेली एक व्यक्ती, भगव्या मफलरची भूमिका साकारणारी आणखी एक व्यक्ती म्हणाली, "आता शेतकऱ्यांचे नेते त्यांना संसदेचे पुढील अधिवेशन चालविण्याची परवानगी देण्याची मागणी करत आहेत."

सध्याच्या निषेधाच्या पहिल्या महिन्यापासून मला प्रसारमाध्यमे आणि इतरांच्या प्रश्नांचा भडिमार झाला होता की ते किती काळ थांबू शकतात? या प्रश्नाचे उत्तर शेतकऱ्यांनी दिले आहे. पण त्यांना हेही माहीत आहे की त्यांचा हा विलक्षण विजय ही पहिली पायरी आहे. या रद्द चा अर्थ सध्या तरी कॉपोर्रेट फूट जोपासणाऱ्याच्या मानेवरून उतरवणे - परंतु एमएसपी आणि खरेदीपासून ते आर्थिक धोरणांच्या मोठ्या मुद्द्यांपर्यंत इतर समस्यांबाबत अजूनही त्यांची ठरावाची मागणी आहे.

कॉर्पोरेट माध्यमांनी शेतकऱ्यांपेक्षा सर्वात कमी गुण मिळवले आहेत. शेतीच्या मुद्द्यावर (इतर अनेकांप्रमाणेच) त्या माध्यमांनी अतिरिक्त पॉवर एएए बॅटरी (अंबानी अदानी + ला वाढवत) म्हणून काम केले. शेतीच्या मुद्द्यावर आपण पाहिलेले क्रोनी धैर्य होते समर्पणाची पत्रकारिता नव्हे. अंबानी हे भारतातील माध्यमांचे सर्वात मोठे मालक आहेत आणि ज्या माध्यमांचे ते मालक नाहीत, कदाचित सर्वात मोठा जाहिरातदार आहेत.

आज येथे अनेक विजय आहेत. कायदे रद्द करण्याची ती दृढ मागणी साध्य करण्यापेक्षा शेतकऱ्यांनी प्रत्यक्षात बरेच काही केले आहे. त्यांच्या संघर्षाचा या देशाच्या राजकारणावर खोलवर परिणाम झाला आहे. हे कृषीसंकटाचा मुळीच शेवट नाही. त्या संकटाच्या मोठ्या मुद्द्यांवरील लढाईच्या नवीन टप्प्याची ही सुरुवात आहे. गेल्या अनेक दिवसांपासून शेतकरी निदर्शने सुरू आहेत.

निदर्शकांनी सर्वात महत्त्वाची गोष्ट साध्य केली आहे ती म्हणजे: इतर क्षेत्रांनाही प्रतिकार करण्यास प्रेरित करणे, जे सरकार आपल्या निंदकांना तुरुंगात किंवा शिकारी कुत्र्यांपुढे फेकून देते आणि त्यांना त्रास देते. यामुळे यूएपीएअंतर्गत पत्रकारांसह नागरिकांना मुक्तपणे अटक केली जाते आणि 'आर्थिक गुन्ह्यां'साठी स्वतंत्र माध्यमांवर कारवाई केली जाते. हा दिवस केवळ शेतकऱ्यांसाठी विजय नाही, नागरी स्वातंत्र्य आणि मानवी हक्कांच्या लढाईसाठी हा विजय आहे. भारतीय लोकशाहीचा विजय.

- शाहजहान मगदुम

कार्यकारी संपादक

भ्रमणध्वनी : ८९७६५३३४०४



सर्व जगातील ऐतिहासिक दीर्घकाळ चालत आलेल्या शेतकऱ्यांच्या आंदोलनाने शेतकरीवर्गाचे समाधान तर केलेच पण या आंदोलनाद्वारे देशाला एक असा नेता लाभला ज्याच्या तोडीचा दुसरा नेता सध्या देशात नाही. कृषिविषयक तीन कायद्यांविरोधात शेतकऱ्यांनी एक आंदोलन उभारले. सुरुवातीला याकडे कुणी लक्ष दिले नाही. महत्त्वाची घटना ही की या आंदोलनाद्वारे देशाला एक नवा नेता लाभला. खंबीर, संयमी, सक्षम आणि त्याचबरोबर विनम्र व्यक्तिमत्त्वाचा. ह्या आंदोलनाला बदनाम करण्याचे कारस्थान पहिल्याच दिवसापासून सुरू झाले. सुरुवातीला तर महत्त्वच दिले नाही. पण जेव्हा दिल्लीच्या सीमेवर हजारो शेतकरी गोळा होऊ लागले तेव्हा नवनवीन शिव्या देण्यास सुरुवात भाजपच्या साध्या कार्यकर्त्यांनी नव्हे केंद्रीय मंत्र्यांनी केली. मंत्र्यांनी काही सांगायला सुरुवात केली ती केली स्वतः प्रधानमंत्र्यांनी सुद्धा संसदेत शेतकऱ्यांच्या विरोधात जे बोलले त्याची अपेक्षा नव्हती. सुरुवात आंदोलनजीवीने केली. म्हणाले की काही लोक आंदोलनाचा आधार घेऊन जगत असतात. त्यांना परजीवी असे ते म्हणाले. ते म्हणाले की शेतकऱ्यांची आड घेऊन काही लोक आपले ध्येय साधत आहेत. नागरिकांनी आंदोलनजीवी आणि विरोध करणाऱ्यांना ओळखायला हवे. शेतकऱ्यांच्या पवित्र हेतूचा उपयोग करण्यासाठी आंदोलनजीवींनी या आंदोलनात उडी घेतली आहे. भारतीय किसान युनियनचे अध्यक्ष आणि आंदोनाचे सर्वेसर्वा राकेश सिंग टिकैत यांनी प्रधानमंत्र्यांनी संसदेत या आंदोलक शेतकऱ्यांना जे जे काही सांगितले त्याची दखल घेतली नाही. प्रधानमंत्री म्हणाले की आतंकवादी, खलिस्तानचे आणि जे तुरुंगात आहेत अशा कैद्यांचे फोटो या आंदोलनात झळकले. टिकैत यांनी त्याकडे लक्ष दिले नाही. जसजसे आंदोलनाचे दिवस वाढत होते तसतसे इतर शेतकरी जे आतापर्यंत सहभागी झाले नव्हते त्यांनी प्रधानमंत्र्यांचे भाषण ऐकले आणि सिंधू बॉर्डरकडे निघाले. गर्दी वाढत गेली तसतसे केंद्रीय मंत्र्यांना शेतकऱ्यांवरच राग अनावर होत गेला. तुकडे तुकडे विचार वाले एक माजी मंत्री रवीशंकर प्रसाद म्हणाले की देशाला तुकडे तुकडे करू पाहणारे लोक ह्या आंदोलनाचा वापर करत आहेत. गुजरातमधील एका कार्यक्रमात प्रधानमंत्री म्हणाले की एक षड़्यंत्र रचून शेतकऱ्यंची दिशाभूल केली जात आहे. भाजपच्या आयटी सेलचे अमीत मालविय यांनी एका ट्विटरद्वारे असे सांगितले की शेतकऱ्यांच्या आंदोलनामागे खलिस्तानींचा अजेंडा आहे. केंद्रीय मंत्री पियुश गोयल आणि नरेंद्रसिंग तोमर यांनी या आंदोलनाला देशद्रोही आणि नक्षलवाद्यांशी संबंध असल्याचे सांगितले. देशद्रोही, खलिस्तानी, नक्षली ज्यांना जे जे सुचले ते सांगिलते. पण यातील एकाचेही उत्तर राकेश टिकैत यांनी दिले नाही आणि त्यांनीच नव्हे तर आंदोलनातील ३६ शेतकरी संघटनांमधील एकाही नेत्याने प्रत्युत्तर दिले नाही. इतकी पकड टिकैत यांची होती. त्यांनी स्वतःचा तर नाहीच नाही इतरांचाही संयम ढळू दिला नाही. २६ जानेवारी २०२१ रोजी लाल किल्ल्यावर कुणीतरी अथवा कुणाकडून शिखांचा झेंडा लावून त्यांना बदनाम करण्याची सुरुवात झाली. ही घटना गंभीर होती. शेतकऱ्यांना हिंसेकडे ढकलून त्यांचे आंदोलन संपुष्टात आणण्याची पूर्वतयारी करण्यात आली. शेतकऱ्यांच्या नेत्यांना अटक करणअयाची योजना झाली. शेतकरी दिल्लीची सीमा सोडून आपल्या घरी निघाले. काही निघायच्या बेतात होते. सर्वांनाच वाटू लागले होते की आता आंदोलन संपले. पण त्यांच्या नेत्यांचा आत्मविश्वास खचला नाही. त्यांचे मनोबल खालावले नाही. अशा गंभीर परिस्थितीत टिकैत यांनी आपल्या भाषणाला सुरुवात केली. भाषणात काय म्हणाले हे कुणाच्या लक्षात आले नसेल. पण त्यांच्या डोळ्यांत तरंगत असलेल्या अश्रूंनी कायापालट केला. जे घराकडे निघाले होते ते परत फिरले. जे गावात घरात होते ते आंदोलनाकडे निघाले आणि बघता बघता हजारोंच्या संख्येने लोक परत दिल्लीच्या सीमेवर जमले पूर्वीपेक्षाही जास्त. टिकैत यांनी आंदोलनाला जीवदान दिले. हे नेत्याची कुशलता, प्रसंगावधान आणि प्रामाणिकपणाची ग्वाही देते. सुरुवातीपासूनच आंदोलनाला हिंसक वळण देण्याचे आतोनात प्रयत्न होत होते. सर्वांत गंभीर परिस्थिती लखीमपूर खेरीमधील. अगोदर एका कार्यक्रमात गृहराज्यमंत्री टेनी यांनी शेतकऱ्यांना धमकी दिली. त्यांना दोन मिनिटं लागणार नाहीत पांगवण्यासाठी. यापासूनच त्यांच्या पुत्राने प्रेरणा घेतली असेल. शेतकरी परत जात असताना त्यांच्या मागून त्यांच्यावरून आपली गाडी चालवली. यात चार शेतकरी चिरडले गेले. परिस्थिती हाताबाहेर जात होती. साहजिकच शेतकरीसुद्धा हिसेकडे वळले असते. पण टिकैत यांनी परिस्थिती नियंत्रणात आणली. जर हिंसा भडकली असती तर सारं आंदोलन चिरडून टाकले गेले असते. टिकैत यांनी अशा गंभीर परिस्थितीत जे काही केले ते दुसऱ्या कुठल्या नेत्याला जमले नसते. टिकैत यांनी भाजप मंत्र्याच्या, प्रधानमंत्र्यांच्या प्रत्येक आरोपाकडे दुर्लक्ष केले. ते विचलित झाले नाहीत. रागावले नाहीत. जर त्यांनी प्रत्युत्तर दिले असते तर ते याच वादात अडकून पडले असते. कुणी खलिस्तानी म्हणाला, कुणी नक्षलवादी, कुणी आतंकवादी, कुणी देशद्रोहीट; ह्या साऱ्या आरोपांना सहन करत आंदोलनाचे जतन केले. शेतकऱ्यांचा उत्साह, त्यांचे मनोबल ढळू दिले नाही. प्रसारमाध्यमांकडून विचारण्यात येणाऱ्या प्रश्नांची मोजक्या शब्दांत उत्तरे दिलीत. इतर नेत्यांसारखे माईक समोर आला की भाषण करायला सुरुवात कधीच केली नाही. शेवटी ज्या आंदोलनाविषयी भारताचा प्रत्येक नागरिक उदासीन होता. त्याच्या भवितव्याबाबत प्रश्नचिन्ह लावले होत, ते आंदोलन यशस्वी झाले. या आंदोलनाच्या यशात देशभरातील नागरिकांचे यश आहे. उद्दिष्ट आणि त्या उद्दिष्टासाठी प्रामाणिक प्रयत्न केले तर ते साध्य होऊ शकते, असा आशावाद राकेश सिंग टिकैत यांनी साऱ्या राष्ट्राला दिला. वर्षभरापूर्वी त्यांनी आंदोलनाचे नेतृत्व स्वीकारले. घरदार सोडून जे निघाले आज वर्ष संपले तरी घराकडे जाण्याचा विचार नाही. ट्रॅक्टरच्या ट्रॉलीत त्यांचे घर आणि सर्व काही. इतका त्याग सध्याचे नेते करतील का? म्हणूनच शेवटी अशाच नेत्याच्या प्रयत्नांना यश लाभते.              

- सय्यद इफ्तिखार अहमद

संपादक

मो.: ९८२०१२१२०७


statcounter

MKRdezign

Contact Form

Name

Email *

Message *

Powered by Blogger.
Javascript DisablePlease Enable Javascript To See All Widget