Halloween Costume ideas 2015
May 2022


आज जेवढ्या संख्येने संपत्ती निर्मितीची नवनवीन साधणे निर्माण झालेली आहेत आणि जेवढ्या गतीने संपत्तीची निर्मिती होत आहे, इतिहासात एवढ्या गतीने कधीच संपत्तीची निर्मिती झालेली नाही. एवढे असूनही एवढी जबर विषमता? म्हणजे नक्कीच कुठेतरी सरकारचे आर्थिक धोरण चुकत आहे. मुळात 1991 साली जागतिकीकरणाचे निमित्त साधून तत्कालीन अर्थमंत्री डॉ. मनमोहनसिंग यांनी मुक्त अर्थव्यवस्थेचे जे धोरण स्वीकारले होते त्यामुळे देशामध्ये रोजगाराच्या संधी आणि संपत्ती दोन्हीही वाढलेली आहेत. या देशात अब्जावधी मुल्याची संपत्ती निर्माण होते व 130 कोटी लोकांपैकी 100-200 लोकांच्या ताब्यातच ती जमा होते हे चित्र भयावह व भविष्यात वर्गकलहाला आमंत्रण देणारे ठरेल, यात शंका नाही. 

जमाअते इस्लामी हिंदचे अध्यक्ष सय्यद सआदतुल्ला हुसैनी यांच्या मते,’’ संपत्तीच्या संदर्भात भांडवलशाही व्यवस्थेची घोषणा ’वृद्धी’ (ग्रोथ) तर समाजवादी व्यवस्थेची घोषणा ’समता’ (इ्नवॅलिटी) तर इस्लामी अर्थव्यवस्थेची घोषणा आर्थिक न्याय आहे. आर्थिक न्याय या शब्दात संपत्तीची वृद्धी आणि आर्थिक समता दोघांचाही आंतर्भाव होतो.’’ 

अगदी मोजक्या शब्दात संपत्तीची इस्लामी संकल्पना सआदतुल्लाह हुसैनी यांनी मांडून खरे तर एका महत्त्वाच्या मुद्याकडे देशाचे लक्ष वेधले आहे. ते पुढे म्हणतात, ’’स्वातंत्र्यानंतर आपल्या देशाचा जीडीपी आजच्या मुल्याप्रमाणे साधारणतः 10 हजार कोटी रूपये इतका होता, जो की वाढून सध्या 147 दशलक्ष कोटी रूपये इतका झाला आहे. म्हणजे यात दीड हजार पट वृद्धी झालेली आहे. जेव्हा स्वातंत्र्य मिळाले त्यावेळी भारताच्या जीडीपीचा हिस्सा जगाच्या जीडीपीच्या अवघ्या चार टक्के एवढा होता. आश्चर्य म्हणजे औरंगजेबच्या काळात तो जागतिक अर्थव्यवस्थेच्या 27 टक्के एवढा होता. दुर्दैवाने 1979-80 मध्ये हे प्रमाण घटून मात्र 2 टक्के एवढे राहिले. मात्र नंतर वाढून आजमितीला जागतिक जीडीपीमध्ये  आपल्या देशाचा हिस्सा 8.5 टक्के एवढा आहे. आपला जीडीपी आता ब्रिटनच्या जीडीपीपेक्षा अधिक झालेला आहे. एवढेच नव्हे तर अमेरिका आणि चीन नंतर सर्वाधिक 140 अब्जाधीश भारतात राहतात.’’

एकीकडे संपत्ती निर्मितीच्या बाबतीत हे दिलासादायक चित्र आहे असे जरी वाटत असले तरी दुसरीकडे जगातील सर्वाधिक गरीब  लोक आपल्याच देशात राहतात, अशी विचित्र स्थिती आहे. चमकदार उत्तूंग इमारतींना खेटूनच लाखो लोकांची झोपडपट्टी असल्याचे चित्र कोणत्याही महानगरात आपल्याला पहावयास मिळते. आर्थिक विषमतेचे वास्तव उघड करणारे हे भयावहचित्र आहे. विशेषबाब म्हणजे ही विषमता दिवसेंदिवस वाढतच आहे आणि त्याची परवा सरकारसह कोणालाही नाही, ही दुर्दैवाची बाब आहे. विशेष म्हणजे राजे रजवाडे, नवाब आणि संस्थानिकांच्या काळामध्ये सुद्धा देशात एवढी विषमता नव्हती जेवढी आज लोकशाहीत आहे. हेच काय फळ ’ममतपाला’ असे म्हणण्याची जनतेवर पाळी आली आहे. गेल्या काही दिवसांपासून श्रीलंकेची वाटचाल ज्या दिवाळखोरीकडे होत आहे तशीच वाटचाल आपल्या देशाचीही होईल, अशी भीती काही लोक वर्तवित आहेत. त्यांचे हे मत पूर्णपणे बरोबर जरी नसले तरी आपली आर्थिक घोडदौड आपल्या देशाच्या राष्ट्रीय सामर्थ्याला शोभेल अशी नाही, एवढे मात्र खरे. आपल्या बहुसंख्य नागरिकांची आणि राजकीय लोकांची समजसुद्धा एवढ्या शालेय 

स्तराची आहे की, जी गोष्ट आर्थिकदृष्ट्या लाजीरवानी आहे तिची सुद्धा त्यांना उपलब्धी म्हणून मिरवण्यामध्ये काही वावगे वाटत नाही. याची प्रचिती नुकत्याच संपन्न झालेल्या उत्तर प्रदेशच्या विधानसभा निवडणुकीच्या प्रचाराच्या काळात आली होती. सत्ताधारी पक्षातर्फे असा प्रचार करण्यात आला की, कोरोना काळामध्ये 80 कोटी लोकांना दर महिन्याला मोफत पाच किलो अन्नधान्य आमच्याच सरकारनी पुरविले आहे. या प्रचाराला मतदारांनी प्रतिसादही दिला आणि भाजपचे अन्नधान्य वाटणारे सरकार परत निवडून आले. स्वातंत्र्याच्या 75 वर्षांच्या लोकशाही च्या मार्गक्रमनानंतर सुद्धा मागच्या सर्व सरकारांनी मिळून 80 कोटी लोकांना एवढेही आत्मनिर्भर केले  नाही की त्यांना स्वतःचे अन्नधान्य सन्मानाने स्वतः विकत घेता यावे. मोफत अन्नधान्य घेणाऱ्यांच्या आत्मसन्मानाचे काय ? हा प्रश्न कोणीही विचारत नाही, यातच सर्वकाही आले. 

देशाच्या आर्थिक स्थितीचा आढावा घेताना सय्यद सआदतुल्लाह हुसैनी यांनी असेही म्हटले आहे की, देशाच्या अर्ध्या म्हणजे 70 कोटी लोकसंख्येकडे देशाच्या साधन संपत्तीचा फक्त 13 टक्के हिस्सा आहे. जो की इतिहासातील आज पावेतोचा निच्चांक आहे. 1820 साली देशाच्या तत्कालीन लोकसंख्येच्या 70 टक्के लोकांकडे 16 टक्के एवढी साधन संपत्ती होती. तर 100 वर्षांपूर्वी 22 टक्के एवढी साधनसंपत्ती होती आज मात्र हे प्रमाण 13 टक्क्यांवर आले आहे. हे आपल्या स्वातंत्र्योत्तर शासन व्यवस्थेचे फलित आहे. (संदर्भ : लुकास काऊन्सेलेट एएल (2022) वर्ल्ड इन इ्नवॅलिटी रिपोर्ट 2022 वर्ल्ड इन इ्नवॅलिटी लॅब युएनडीपी पान क्र. 197).

विशेष बाब म्हणजे आज जेवढ्या संख्येने संपत्ती निर्मितीची नवनवीन साधणे निर्माण झालेली आहेत आणि जेवढ्या गतीने संपत्तीची निर्मिती होत आहे, इतिहासात एवढ्या प्रमाणात आणि गतीने कधीच संपत्तीची निर्मिती झालेली नाही. एवढे असूनही एवढी जबर विषमता? म्हणजे नक्कीच कुठेतरी मोठी चूक होत आहे. सरकारचे आर्थिक धोरण चुकत आहे. मुळात 1991 साली जागतिकीकरणाचे निमित्त साधून तत्कालीन अर्थमंत्री डॉ. मनमोहनसिंग यांनी मुक्त अर्थव्यवस्थेचे जे धोरण स्वीकारले होते त्यामुळे देशामध्ये रोजगाराच्या संधी आणि संपत्ती दोन्ही मध्ये वाढ झालेली आहे. आपल्या देशात अब्जावधी मुल्याची संपत्ती निर्माण होते व ती 130 कोटी लोकांपैकी फक्त 100-200 लोकांच्या ताब्यातच जमा होते हे चित्र भयावह व भविष्यात वर्गकलहाला आमंत्रण देणारे ठरेल यात शंका नाही. अशा अमाप संपत्तीचा उपयोग काय? जर ती गरीबी निर्मुलनासाठी उपयोगात येत नसेल तर? हा प्रश्न आज ना उद्या लोकांना पडणारच आहे आणि अशा मुठभर लब्दश्रीमंत लोकांच्या विरूद्ध जनतेमध्ये रोष निर्माण होणारच आहे कार्ल्स मार्क्सने आधीच लिहून ठेवलेले आहे. अशा या वांझोट्या आर्थिक प्रगतीला देशाची सर्वांगीण प्रगती समजने मूर्खपणाचे लक्षण ठरेल, याचा विचार जनतेला करावाच लागेल. 

असा विचार करणे की, समाजामध्ये मजुरांचा एक समूह कायम रहायला हवा, त्यासाठी काही विशिष्ट समाजघटकांना कायम गरीबीत ठेवायला हवे, त्यासाठी म्हणून मुद्दाम विषम अर्थव्यवस्था कायम रहावी यासाठी शासकीय स्तरावरून प्रयत्न सुरू ठेवणे, त्यासाठी सरकारी शाळा आणि रूग्णालये मुद्दामहून बकाल करून ठेवणे, जेणेकरून गरीब कायम गरीबच राहील व स्वस्त मजदुरांचा विना अडथळा पुरवठा सुरू राहील, हा विचार लोकशाही विरोधीच नसून अमानवीय सुद्धा आहे. या उलट इस्लामची अशी मान्यता आहे की, श्रीमंत आणि गरीब दोहोंंच्याही मुलांना आयुष्याची सुरूवात एका बेसलाईनवरून करण्याची समान संधी उपलब्ध करून देण्याची जबाबदारी सरकारची आहे. पुढे आपापले अंगभूत गुण आणि अवगुणांमुळे कोणी श्रीमंत होईल कोणी गरीब राहील ती गोष्ट अलाहिदा. पाश्चिमात्य देशात सुद्धा अलिकडे आर्थिक समानता ही देशाच्या विकासात अडथळा निर्माण करत नाही तर ती विकासाशी पूरक अशी व्यवस्था आहे, असा विचार पुढे आलेला आहे. हा विचार इस्लामी अर्थशास्त्राशी सुसंगत असा आहे. या विचाराला न्यूओ्नलासिकल इकॉनॉमिक्स असे म्हणतात. नोबेल पारितोषिक विजेते फ्रेंच अर्थशास्त्रज्ञ थॉमस पिकेटी यांचेसुद्धा हेच मत आहे की,’’ काही मर्यादेपर्यंत समाजात आर्थिक विषमता असणे ही नैसर्गिक बाब आहे. पण ती जेव्हा मर्यादेपेक्षा जास्त होते तेव्हा ती देशाच्या समग्र विकासासाठी निश्चितपणे हानीकारक असते?’’ 

व्याजाधारित अर्थव्यवस्थेला पर्याय काय?

व्याजाधारित अर्थव्यवस्थेमुळे होणारे अतोनात नुकसान सहन करूही दुर्दैवाने राजकीय बिरादरीमध्ये इस्लामी अर्थव्यवस्थेची समज वृद्धींगत झालेली नाही. किमान वाचकांमध्ये तरी ती समज वृद्धींगत व्हावी यासाठी व्याजाधारित व्यवस्थेला इस्लामी व्यवस्था कसा पर्याय आहे, हे पटवून देण्यासाठी खालीलप्रमाणे विवेचन सादर आहे. 

मुळात भांडवलशाही अर्थव्यवस्था व्याजावर आधारित आहे तर इस्लामी व्यवस्था जकातीवर आधारित आहे. उदा. 100 श्रीमंत लोकांनी  प्रत्येकी एक हजार कोटी रूपये गोळा करून एक खाजगी बँकेची स्थापना करून पतपुरवठा सुरू केला. हे 100 हजार कोटीचे भांडवल गरजूंमध्ये वितरित झाले. आणि गरजूंनी आपल्या श्रमातून त्या कर्जाच्या रकमेवर वाढीव रक्कम व्याज म्हणून बँकेला परत केली. म्हणजे येथ गरीब- गरजू लोकांकडून संपत्ती गोळा होऊन त्या 100 श्रीमंत बँक मालकांकडे गेली. या उलट इस्लाममध्ये व्याज हराम असल्यामुळे कितीही श्रीमंत असले तरी त्यांना बँकेच्या मार्फतीने गरजूंचे शोषण करता येत नाही. उलट त्यांच्या वर्षाखेर शिल्लक राहिलेल्या बचतीतून अडीच टक्के वाटा जकात म्हणून देण्याची सक्ती इस्लामी अर्थव्यवस्थेमध्ये केलेली आहे. म्हणजे या ठिकाणी संपत्ती वरून खाली म्हणजे श्रीमंतांकडून गरीबांकडे हस्तांतरित झाली. एकीकडे खालून गरीबांची संपत्ती वर श्रीमंताकडे जाते तर दूसरीकडे श्रीमंताकडील संपत्ती वरून खाली गरीबांकडे येते. वाचकांनी स्वतःच निर्णय करावा की कोणती व्यवस्था समाजोपयोगी आहे? 

इस्लामने संपत्ती कमाविण्यावर हराम आणि हलालची अट घातलेली आहे. या व्यवस्थेमध्ये मनाला येईल त्याप्रमाणे आणि येईल तो व्यवसाय करून संपत्ती कमाविता येत नाही. सिनेमा, दारू, अश्लिल साहित्य, बिअर बार, डान्सबार आणि यासारखेच अन्य समाजविघातक व्यवसाय करता येत नाहीत. त्यामुळे समाजात आर्थिक पावित्र्याचे वातावरण प्रस्थापित होते. या उलट व्याजाधारित अर्थव्यवस्थेमध्ये अशाच हराम व्यवसायांना प्रोत्साहित केले जाते आणि कृषी सारखे पवित्र सारखे इतके दुर्लक्षित ठेवले जाते की, शेतकऱ्यांच्या नियमित आत्महत्यांमुळे सुद्धा सरकार किंवा श्रीमंताना पाझर फुटत नाही.  

कुरआनमध्ये म्हटलेले आहे की, ’’मग जेव्हा नमाज पूर्ण होईल तेव्हा भूतलावर पसरले जा आणि अल्लाहच्या कृपाप्रसादाचा शोध घ्या. आणि अल्लाहचे मोठ्या प्रमाणात स्मरण करीत रहा कदाचित तुम्हाला सफलता प्राप्त होईल.’’   (संदर्भ : सुरे जुमाअ (क्र.62)ः आयत नं.10)

या आयातीवरून एक गोष्ट लक्षात येते की, संपत्ती कमावण्याची प्रत्येकाला ताकीद करण्यात आलेली हो. नमाज अदा केल्यानंतर जमीनीत पसरण्याचा उपदेश केलेला आहे. जगापासून विरक्त राहून निरूपयोगी जीवन जगणे यासाठीच इस्लामला मान्य नाही. थोडक्यात ईश्वराने ती संपत्ती कमाविण्याची आज्ञा दिलेली आहे जी समाजोपयोगी आहे. याउलट आज आपण पाहतो की जगामध्ये ती संपत्ती कमविली जात आहे जी समाजोपयोगी नाही किंबहुना समाजामध्ये विषमता निर्माण करणारी आहे, एवढेच नव्हे तर समाजामध्ये अनैतिकतेचा प्रसार आणि प्रचार करणारी आहे. एका लेखामध्ये इस्लामी अर्थव्यवस्था उलगडून दाखविणे शक्य नाही तरी फक्त इस्लामी अर्थव्यवस्थेचा परिचय करून तीच भांडवलशाही अर्थव्यवस्थेला पर्याय हे या ठिकाणी स्पष्ट करणे एवढाच उद्दश्यअहे. शेवटी ईश्वराकडे प्रार्थना करतो की, ’’हे अल्लाह !  भारतीय समाजाच्या समग्र विकास आणि कल्याणासाठी व्याजाधारित नव्हे तर जकातधारित अर्थव्यवस्था समजून घेण्याची आम्हा सर्वांना समज आणि शक्ती दे.’’ (आमीन.) (सय्यद सआदतुल्लाह हुसैनी यांच्या ’जिंदगी नौ’ मार्च 2022 मधील ’अदल के तकाजे और मुआशी इस्लाहात’ या लेखातील संदर्भांचा या लेखामध्ये उपयोग करण्यात आलेला आहे. ) 

- एम. अय. शेख


कौन दिशा से हम आये थे कौन दिशा अब जाना बाबा!


काँग्रेस मधील ज्येष्ठ नेते पक्षावर आपली पकड मजबूत करू पाहता आहेत. तर गांधी परिवाराला पक्षावर निर्णायक नियंत्रण हवे आहे. दोन्ही गट आपल्या भूमिकेत बदल करायला तयार नाहीत. इंदिरा गांधीनी अशा वेळी जो पर्याय निवडला तसा पर्याय गांधी परिवाराकडे उपलब्ध नाही.  

लाल बहादूर शास्त्रीनंतर जेव्हा दिवंगत इंदिरा गांधींना पंतप्रधान बनवण्यात आले तेव्हा त्यांचे देशात तर नाहीच काँग्रेस पक्षात देखील काहीच महत्व नव्हते. पक्षावर ज्येष्ठ नेत्यांची पकड मजबूत होती. कामराज काँग्रेस अध्यक्ष होते. अशा वेळी इंदिरा गांधी यांना ज्येष्ठ नेत्यांचे आव्हान संपविण्याचा संकल्प केला. 1966-67 साली काँग्रेसचे त्यांनी विभाजन केले आणि सर्व दिग्गज ज्येष्ठ नेत्यांना पक्षाच्या बाहेरची वाट दाखवली. यासाठी त्यांनी राष्ट्रपती अध्यक्षांच्या निवडणुकीचा उपयोग करून घेतला. पक्षाचे अधिकृत उमेदवार नीलम संजीव रेड्डी होते. त्यांना ज्येष्ठ काँग्रेस नेत्यांचा भक्कम पाठिंबा होता. अशा वेळी इंदिरा गांधी यांनी व्ही.व्ही. गिरी यांच्या राष्ट्रपती अध्यक्षांच्या उमेदवारीला पाठिंबा दिला आणि त्यांना निवडून देखील आणले. पक्षश्रेष्ठींना वेळ न देता त्यांनी काँग्रेस पक्षाचे विभाजन केले आणि सगळ्या ज्येष्ठ नेत्यांना पक्षाबाहेरची वाट दाखविली. 

सध्या खरे पाहता काँग्रेसची परिस्थिती तशीच आहे. काँग्रेस मधील ज्येष्ठ नेते पक्षावर आपली पकड मजबूत करू पाहत आहेत. तर गांधी परिवाराला पक्षावर निर्णायक नियंत्रण हवे आहे. दोन्ही गट आपल्या भूमिकेत बदल करायला तयार नाहीत. इंदिरा गांधीनी अशा वेळी जो पर्याय निवडला तसा पर्याय गांधी परिवाराकडे उपलब्ध नाही. कारण त्यावेळी पक्षाचीच नव्हे तर देशाची धुरा इंदिरा गांधीकडे होती. त्या सत्तेवर होत्या म्हणून त्यांना ते जमलं. गांधी परिवार सत्तेत नाही याचे भान त्यांना राहिले नाही. काँग्रेस पक्षातील ज्येष्ठ नेत्यांनी कपिल सिब्बल, गुलाम नबी इत्यादींना काँग्रेस पक्षाशी दुरावा केला आणि जी-23 नावाने त्यांची ओळख होऊ लागली. तरी त्यांना काँग्रेस पक्षात विभाजन घडवून आणण्याइतकी सक्षमता त्यांच्यात नाही. एक तर ते तळागाळातील राजकारणातून आलेले नाहीत आणि त्यांना काँग्रेस पक्षाच्या समर्थक मतदारच नव्हे तर काँग्रेस कार्यकर्त्यांचे सुद्धा समर्थन प्राप्त नाही म्हणून त्यांनी काँग्रेस पक्षाशी दुरावा केला असेल तरी ते काँग्रेस कार्यालयाच्या वरांड्यात बसलेले आहेत. गांधी परिवार तसेच काँग्रेसच्या ज्येष्ठ नेत्यांना काँग्रेसवर आपली पकड कायम ठेवायची असली तरी दोघांना यासाठी काय करावे लागेल हे त्यांना माहित नाही. त्या दोघांना अशा पक्षाशी सामना करायचा ज्याच्या तोडीला दूसरा पक्ष देशातच नव्हे तर जगाच्या कोणत्याही राष्ट्रात नाही. कार्यकर्त्यांचा ताफा त्यांच्याकडे, अफाट धन दौलत त्यांच्याकडे आणि एका मागून एक राज्य जिंकत आपली राजकीय शक्तीचा विस्तार त्यांच्याकडे अशा पक्षाशी गांधी परिवार किंवा ते वरांड्यात बसलेले काँग्रेस नेते कसे करू शकतील? 

राहूल गांधी यांना सोनिया गांधींनी पक्षाध्यक्ष केले. पण राहुल गांधींनी काय करावे काय नाही काय बोलावे, मुस्लिमांच्या बाबतीत बोलायचे की नाही, अख्लाकच्या घरी जायचे नाही हे सगळे नियंत्रण काँग्रेसच्या नेत्यांनी लावले. शिवाय निवडणुकीच्या काळात प्रचारात हे लोक का सहभागी होत नाहीत. प्रचार मोहिमा सभा का घेत नाहीत. हे न समजण्यासारखे कोडे आहे. प्रियंका गांधी ’लडकी हूं मैं लड सकती हूं’ ह्या घोषवाक्याद्वारे उत्तर प्रदेशातील निवडणुकांत यश मिळवतील यासारखी अजब गोष्ट कोणतीच नाही. एक उमेदवार त्या प्रदेशात काँग्रेसचा जिंकून आला ते कशामुळे हा संशोधनाचा विषय असू शकतो. 

सध्या काँग्रेस पक्षासमोर अस्तित्वाचा प्रश्न उभा आहे. सोनिया, राहुल, प्रियंका आपल्या राजकीय अस्तित्वासाठी काँग्रेस पक्षावर अवलंबून आहेत. काँग्रेसचे अस्तित्व राहिले नाही तर त्याचे काय होणार? जी-23 मधली काही मंडळी भाजपाची वाट धरतील. खरे तर आता पासूनच त्यांनी तशी व्यवस्था करून ठेवली असेल. पक्षात वारसा हक्क मिळाला असता तरी पक्ष चालवण्याची कला स्वतःच्या अंगी असावी लागते आणि त्या कलेचा सध्या काँग्रेसमध्ये तुटवडा आहे. भारतातील बहुसंख्य सामान्य माणसाला काँग्रेस पक्ष म्हणजे भारतीयांचा पक्ष भारतीय स्वभावाचा पक्ष वाटत होता आणि आजही आहे आणि ज्या लोकांना काँग्रेसमुक्त भारत करायचे आहे त्यांना पक्षमुक्त नव्हे तर भारतीय स्वभावाचे राजकारण मुक्त भारत करायचे आहे. याची जाणीव जर काँग्रेस नेतृत्वाने ठेवली असती तर पक्षावर हे संकट आले नसते. भारतातील सामान्य नागरिकांना आजही काँग्रेस पक्ष हवा आहे पण त्यांच्या भावना ओळखणारे नेतृत्व काँग्रेसकडे नाहीत. गम्मत अशी की ज्या लोकांना काँग्रेसच्या राजवटीची सवय लागली आहे त्यांचा भाजपाशी असा आग्रह असतो की त्यांनी काँग्रेस पक्षासारखा देश चालवावा. त्यांना हे कळत नाही की भाजपची स्वतःची राजकीय विचारधारा आहे त्यांची स्वतःची आर्थिक निती आहे त्यांनी स्वतःला हिंदुत्ववादी म्हणून जाहीर केलेले आहे. तेव्हा त्यांच्याकडून धर्मनिरपेक्षतेची आशा बाळगणं आणि त्यावर आग्रह धरणं किती चुकीचे आहे. ते त्यांना कळत नाही. भाजपाला दोष देण्यात काही अर्थ नाही हे पक्ष स्वतःच्या राजकीय धोरण राबवित आहेत. जनतेला काय द्यावे काय देऊ नये, कोणती अर्थकारणे सामान्य जनतेचं भलं होणार याची त्यांना काळजी नाही कारण त्यांचे धोरण उद्योगपतींनी ठरवलेले आहेत. यात सामान्य जनतेचा आर्थिक विकास कुठे बसतोे? 

दूसरीकडे काँग्रेस स्वतःला हिंदुवादी म्हणत आपोआप भाजपाच्या जाळ्यात अडकते. लोकांना हेच कळत नाही की काँग्रेसची हिंदुवादी विचारधारा आणि भाजपाची हिंदुत्ववादी यात काय फरक? योगेंद्रे यादव यांनी एके ठिकाणी असे म्हटले होते की, भाजपाने 90 वर्ष देशावर आपला एजंडा प्रस्थापित करण्यासाठी झटले आहे. तेच इतर पक्षांनी 90 दिवस सुद्धा वैचारिक राजकारणाची दिशा आखण्यासाठी कार्य केले नाही. 

काँग्रेस पक्षाने स्वातंत्र्यालाच आपला वारसा म्हणून घट्ट धरले. भविष्यात तो वारसा कसा पुढे नेहायचा यासाठी वैचारिक मंथन तर नाहीच त्यावर विचार सुद्धा केला नाही. दिवंगत इंदिरा गांधीनी आपल्या सृजनशील नेतृत्वाच्या बळावर काँग्रेसचा स्वातंत्र्याचा वारसा पुढे चालविला. सोनिया गांधी यांनी येनकेन प्रकारेन पुढच्या दहा वर्षासाठी ही परंपरा जपली. पण आता त्यांच्यानंतर कोणी हा प्रश्न काँग्रेसला भेडसावत आहे. 

जर एखाद्या पक्षाला कॉरपोरेटच्या धर्तीवर सीईओची नेमणूक करून पक्ष चालवायची गरज पडत असेल तर तो पक्ष राजकीयदृष्ट्या संपल्यातच जमा आहे. प्रशांत किशोर यांना पक्षात घेऊन त्यांच्या निवडणूक रणनीति नुसार पक्ष चालवायचा विचार करण म्हणजे राजकीय दिवाळखोरी शिवाय काही नाही, कोणत्याही पक्षाचे हजारो लाखो कार्यकर्ते असतात त्यांच्याकडे अनेक राजकीय यु्नत्या तसेच त्यांना मतदारांची मानसिकता माहिती असते. हे सगळं एकट्या निवडणूक रणनीतितज्ञाकडे नसते. कार्यकर्ते लाईव्ह भांडवल असतात. सल्लागाराकडे हे सर्व नसतात. 

मुस्लिम हे काँग्रेसच्या एकेकाळचा व्होट बँक होता. भाजपाने अत्यंत चालाखीन टप्प्या टप्प्याने हे संपवले. बाबरी मस्जिद प्रकरणाने मुस्लिम दुरावले. त्यानंतर काँग्रेसच्या काळी आतंकवादी हल्ल्यात मुस्लिम तरूणांना गोवण्यात आले. यामुळे मुस्लिम काँग्रेसपासून अधिक दूर झाले. भाजपा सत्तेवर आल्यानंतर मुस्लिमांचा छळ सुरू झाला. काँग्रेस पक्षाने यापासून आपले डोळे, कान आणि तोंड (महात्मा गांधीचे तीन पुतळे) बंद करून घेतले. काही झाले तरी तोंडातून मुस्लिम हा शब्द बाहेर काढायचा नाही. हे काँग्रेसच्या नेत्यांनी राहूल गांधी आणि सोनिया गांधी यांना विवश केले. या मागची भूमीका कोणाची हे सर्वश्रुत आहे. महत्त्वाची गोष्ट अशी की सध्याचे राजकारण व्यवसायासारखे झाले आहे. इतर कोणत्याही उद्योगधंद्यात इतकी कमाई नाही जितकी या व्यवसायात आहे. राजकीय विचारधारा, नितीमत्ता वगैरे गोष्टी इतिहासजमा आहेत. 25 एक कोटी गुंतवले आणि जिंकून आले की त्यांचे 1000 कोटी व्हायला वेळ लागत नाही. म्हणजे संपत्तीद्वारे सत्ता आणि सत्तेद्वारे जास्तीची संपत्ती असा हा व्यवसाय बनलेला आहे. 

गांधीवादी विचार नेहरू इंदिरा परंपरा वगैरेचा काळ उलटून गेला. भाजपाचे राजकीय धोरण सर्वांना माहित आहे. पण त्याचे शेवटचे उद्दीष्ट मोजक्यांनाच माहित. ज्यांना माहित नाही त्यांना याची काळजीही नाही. आर्थिक धोरण म्हणजे लोकांना एक वेळेचे जेवण पुरे की दोन वेळचे. या गणितावर तो आधारित आहे या पलिकडे काहीच नाही. अशा परिस्थितीत काँग्रेसला आपले अस्तित्व टिकवण्याचा लढा चालू ठेवायचा आहे. काँग्रेस नेतृत्वाबरोबरच त्यांच्या कार्यकर्त्यांची अशी गत झाली आहे की कोणत्या दिशेने ते इथपर्यंत पोहोचले आणि आता कोणत्या दिशेने त्यांना जायला हवं हेच त्यांना कळत नाही. 



देशात व राज्यात पक्ष-विपक्षाचे राजकीय पुढारी महागाईच्या बाबतीत फक्त बघ्याची भूमिका बजावतांना दिसत आहे व प्रत्येक पक्ष आपले शक्ती प्रदर्शन करण्यात गुंग आहेत.कारण महागाईने संपूर्ण रेकॉर्ड तोडुन उच्चांक गाठला आहे. त्यामुळे सध्याच्या परिस्थितीत असे दिसून येते की राजकीय पुढाऱ्यांना महागाईशी काहीही देणेघेणे नसावे.

शातील प्रत्येक व्यक्ती वाढत्या उन्हामुळे होरपळत आहे तर अनेक उष्माघाताने मरते आहेत तर दुसरीकडे महागाईने उच्चांक गाठल्याने गरीब व सर्वसामान्य व्यक्तीचे आयुष्य भस्मसात होण्याच्या मार्गावर असल्याचे दिसून येते. आज वितभर पोटासाठी जे आपण अन्न शिजवितो त्या गॅसची किंमत आज  तब्बल 1052 रूपये झाली.मग खरोखरच गरीब व सर्वसामान्य व्यक्ती जगेल की मरेल! महाराष्ट्रात पक्ष-विपक्ष फक्त राजकीय तमाशा करतांना दिसत आहे.त्यांना जनतेच्या सुखदुःखाशी काहीही देणेघेणे नसावे असे मला स्पष्ट दिसून येते. कारण आज प्रत्येक गोष्टीची झळ गरीब व सर्वसामान्यांना सोसावी लागत आहे.विजेची झळ सर्वसामान्यांनी सोसावी. विजेचे बिल थकीत असले तर विज विभाग ताबडतोब विज कापत असते.परंतु जे राजकीय पुढारी गरीबांना व सर्वसामान्यांना ग्यान सांगतात त्याच राजकीय पुढाऱ्यांवर लाखोंचे विजेचे बिल थकीत आहे त्याचे काय?असा प्रश्न सर्वसामान्यांसमोर उपस्थित आहे.आज उर्जा विभागाच्या माहिती नुसार महाराष्ट्रातील राजकीय पुढाऱ्यांकडे एकुण 1 करोड 27 लाख रुपयांचे बिल थकीत असल्याचे सांगण्यात येते. देशाचा विचार केला तर राजकीय पुढाऱ्यांवर विजेचे बिल कीती थकीत असेल हे सांगणे कठीण आहे.सध्या कडक उन्हाळा असल्याने विजेची मागणी वाढत आहे तर दुसरीकडे कोळसा टंचाईमुळे औष्णिक वीज निर्मिती समोर मोठे संकट असतानाच वीज पुरवठ्याची सर्वाधिक भिस्त असलेल्या कोयना जलविद्युत प्रकल्पाचे देखील राज्य सरकारचे विजनिर्मितीसाठी मोठे आव्हान आहे.या प्रकल्पात आता वीजनिर्मितीसाठी जेमतेम 20 दिवसांचा जलसाठा उपलब्ध आहे.याचा संपूर्ण त्रास सर्वसामान्यांना होणार आहे.एवढे संकट असुन सुद्धा राजकीय पुढारी विजेची थकबाकी भरायला तयार नाही.म्हणजे आता राजकीय पुढाऱ्यांचे असे झाले आहे की गरीबांना व सर्वसामान्यांना त्रास झाला तरी चालेल परंतु आपल्याला त्रास व्हायला नको.राजकीय पुढारी व मंत्री विजेचे बिल थकीत ठेवतात. मग हे काय खरोखरच गरीब आहेत काय? सध्याच्या परिस्थितीत महाराष्ट्रात भोंग्याचे राजकारण सुरू आहे.

काही काळ वाझे, अनिल देशमुख, रिया चक्रवर्ती, सुशांत राजपूत, समिर वानखेडे, परमबिर सिंह, संजय राऊत, कंगणा रानावनात इत्यादींवर राजकारण चालले यात प्रत्येक पक्ष एकमेकांवर तोफा डागायचे आणि आताही तेच सुरू आहे.परंतु सर्वसामान्यांना काय त्रास व वेदना होत आहे याकडे कोणीही लक्ष देण्यास तयार नाही ही महाराष्ट्राची शोकांतिका म्हणावी लागेल.आजही सोशल मीडियाच्या माध्यमातून किंवा वर्तमानपत्राच्या माध्यमातून आपण पहातो व ऐकतो त्यात फक्त राजकीय बातम्या, चौकशी, पक्ष-विपक्षांची उखाडपाखाड हाच लपंडाव दिसून येतो.परंतु लोक महागाईने मरत आहे.याच्याशी राजकीय पुढाऱ्यांना तिळमात्र चिंता नसल्याचे स्पष्ट दिसून येते.एसटी कर्मचाऱ्यांच्या संपामुळे महाराष्ट्रात तब्बल 4 महिने एसटी बंद होती.यामुळे महाराष्ट्राची 12 कोटी जनता त्रस्त होती.यात खाजगी ट्रायव्हलवाल्यांनी अक्षरशः जनतेला लुटले.परंतु राज्य सरकारने फक्त बघ्याची भूमिका घेतली.

यापलीकडे काहीही केले नाही.मग राज्यातील लोकप्रतिनिधी,जनप्रतिनिधी, मंत्री यांचे जनतेच्या प्रती काय दायित्व असायला हवे.सध्याच्या परिस्थितीत राजकीय पुढारी जनतेच्या सेवेपेक्षा स्वतःच्या सेवेत मग्न असल्याचे दिसून येते.सध्या अत्यावश्यक वस्तू, पेट्रोल-डिझेल, एलपीजी गॅस सिलेंडर यांचे भाव आभाळाला टेकले आहे.परंतु यावर पक्ष-विपक्ष लक्ष न देता फक्त भोंग्यावर लक्ष देत असल्याचे दिसून येते.ठीक धार्मिक स्थळांवर भोंगे असावे किंवा नसावे, असेल तर त्याचा आवाज किती असावा हे कायद्याला ठरवु द्या यात राजकारण करू नये.परंतु संपूर्ण राजकीय पक्षांच्या प्रती शोकांतिका आहे की भोंग्यासाठी मोर्चे काढत आहे, हनुमान चालीसा पठण करीत आहे,महा आरती करीत आहे.परंतु महागाई कमी झाली पाहिजे यासाठी आंदोलन किंवा उपोषण करायला कोणताही पक्ष तयार नाही.ही गरीब व सर्वसामान्यांच्या प्रती थट्टा असून चिंतेची बाब आहे.

महाराष्ट्रातील 12 कोटी जनतेनी 288 आमदार व 48 खासदार निवडून दिले.याव्यतीक्त विधानपरिषदेतील आमदार वेगळे.त्याचबरोबर राज्यसभेचे खासदार वेगळे येवढे लोकप्रतिनिधी व जनप्रतिनिधी असतांना महागाई, शेतकऱ्यांच्या समस्या, बेरोजगारी, शैक्षणिक समस्या, वीजेची समस्या यावर आळा का घालण्यात येत नाही? राज्याच्या 12 कोटी जनतेला महागाई पासून कोण मुक्ती देणार ? असे अनेक प्रश्न जनमानसांच्या मनात भेडसावत आहे. महागाईमुळे लग्नांना सुध्दा ग्रहण लागले आहे याचा फटका वधुवरांच्या माता-पित्यांना भोगावा लागत आहे.

महागाईमुळे शिक्षणाचा खर्च दुप्पटीने वाढला आहे.महागाईमुळे शेअर बाजार सुध्दा मंदावले आहेत.प्रत्येक दिवशी महागाई वाढत असल्याने जनमानसात आपल्याला रोष दिसून येतो.यामुळे आता असे चित्र दिसुन येते की राजकीय पुढारी मस्त तर गरिब व सर्वसामान्य त्रस्त अशी परिस्थिती उदभवल्याची दिसून येते.मी सरकारला व पक्ष-विपक्षांच्या राजकीय पुढाऱ्यांना आग्रह व विनंती करतो की महागाईला नियंत्रणात ठेवण्यासाठी युध्दपातळीवर कार्य करण्याची नितांत गरज आहे.तेव्हाच गरिब व सर्वसामान्य जनता सुखी होईल.  



लेखकाने सत्य बोललं पाहिजे आणि निर्भयतेने बोललं पाहिजे, असंही साहित्य सांगतं. सत्य आपलं कथन उच्चारत राहात असतं. ऐकण्याचा कान मात्र पाहिजे, कारण हा विवेकाचा आवाज आहे. कोलाहलात हा आवाज उच्चरवानेदेखील उच्चारला जावा लागतो, जरी तो लुप्त भासणारा, न मरणारा असला तरी. द्रष्टा लेखक असं सांगत राहतो. आपण पाहिलं, ऐकलं पाहिजे हे मात्र खरं.

- भारत सासणे, संमेलनाध्यक्ष


आपण आत्यंतिक अशा भ्रमयुगामध्ये आता प्रवेश केला आहे. या भ्रमयुगाबाबत, या फसव्या अशा छद्मयुगाबाबत, चिंतास्पद सद्ययुगाबाबत मला आपणाशी थोडं सविस्तर बोलायचं आहे. आपण थाळी वाजवली आणि ती वाजवताना लेखक, विचारवंत आणि विचारी माणूस चिंतेत पडला होता. थाळी वाजवण्याचे भीषण संदर्भ खरंतर राज्यकर्त्यांनासुद्धा माहीत नाहीत. नोंद अशी मिळते की दुर्गादेवीच्या दुष्काळामध्ये बारा वर्षे पाऊस पडला नव्हता आणि समाज भुकेकंगाल होऊन ‘त्राहिमाम्’ म्हणत सैरावैरा झाला होता. भुकेकंगालांच्या जरत्कारू टोळया अन्नाच्या शोधात बाहेर पडून थाळया वाजवत गल्लोगल्ली फिरत होत्या आणि समोरून येणाऱ्या माणसांवर तुटून पडत होत्या. अन्नासाठी चाललेली ही भीषण झटापट अशी थाळीनादाशी जोडली गेलेली आहे.

काही विचारवंत आता दबल्या आवाजात असं सांगत आहेत की, सध्या विषमता वाढू लागली आहे. गरीब लोक आता दरिद्री होतायत. श्रीमंत लोक अतिश्रीमंत होत आहेत. मध्यमवर्ग वेगाने विभाजित होतो आहे. तो कनिष्ठ मध्यमवर्गात ढकलला जातो आहे. दरी वाढते आहे. कदाचित पुढे चालून आर्थिक दुर्बल घटक आर्थिकदृष्टया बरी परिस्थिती असलेल्या समाजवर्गावर आक्रमण सुरू करेल. त्यातून हळूहळू गृहयुद्धाची परिस्थिती निर्माण होईल. विचारवंत दक्षिण आफ्रिकेतील घटनांकडे अंगुलिदर्शन करीत आहेत. आपल्या देशात अशी परिस्थिती निर्माण होऊ शकेल असा इशारा विश्लेषक विचारवंत देत आहेत. लेखक हे ऐकून चिंतित होतो आहे. थाळीवादनाचे ध्वनी त्याने ऐकले आणि येऊ घातलेल्या परिस्थितीकडेही तो पाहतो आहे.

लेखकाने सत्य बोललं पाहिजे आणि निर्भयतेने बोललं पाहिजे, असंही साहित्य सांगतं. सत्य आपलं कथन उच्चारत राहात असतं. ऐकण्याचा कान मात्र पाहिजे, कारण हा विवेकाचा आवाज आहे. कोलाहलात हा आवाज उच्चरवानेदेखील उच्चारला जावा लागतो, जरी तो लुप्त भासणारा, न मरणारा असला तरी. द्रष्टा लेखक असं सांगत राहतो. आपण पाहिलं, ऐकलं पाहिजे हे मात्र खरं. माझी एक आरसा नावाची अप्रकाशित कादंबरी आहे. कथानक असं की, लेखकाच्या घरातला आरसा फुटलेला आहे. लेखक अवचितपणे असं बोलून जातो की, बरं  झालं, आरसा फुटला, नाहीतरी आरसे जरा जास्तच सत्य बोलायला लागले आहेत. आरसे मंडळी हे उद्गार ऐकतात आणि नाराज होतात. त्यांचा प्रतिनिधी लेखकाला भेटायला आलेला आहे. तो लेखकासारखाच दिसतो. पण उलटा आहे. म्हणजे, लेखकाची उजवी बाजू तर याची डावी बाजू इत्यादी.

आरशांचा प्रतिनिधी निषेध करून असं म्हणतो की सत्यकथन करणं हे आरशाचं कामच आहे, कारण आरसा सत्यव्रती असतो. लांगुलचालन करणे हा काही त्याचा धर्म नव्हे. पण आरसा असंही सांगतो की, बाजारामध्ये काही बाजारबसवे आरसे आलेले आहेत, जे दिसायला सुंदर दिसतात आणि तुम्हाला जे पाहिजे तेच दाखवतात. उदाहरणार्थ, तुम्ही लठ्ठ असाल तर आरसा तुम्हाला सौष्ठवपूर्ण असं दाखवतो आणि तुमचे पांढरे केस या आरशात पांढरे दिसतच नाहीत. तुम्ही मोठे रुबाबदार, यशस्वी, धोरणी आणि अवतारी पुरुष दिसू शकता. असं दाखवणाऱ्या आरशांची बिलकूल कमतरता नाही. त्याउलट, एक आरशांची गुप्त संघटना भूमिगत राहून काम करते आहे, सत्यघोष करते आहे. ‘सांग दर्पणा मी कशी दिसते?’ या प्रश्नावर ‘तू सुंदर नाहीस’ असं स्पष्ट सांगणारा आणि म्हणून फुटलेपणाची शिक्षा भोगणारा आरसादेखील प्राचीन काळापासून या संघटनेचा सदस्य आहे. ‘दीने इलाही’ची स्थापना झाली तेव्हा प्रतीकरूपाने ठेवलेला आरसा या संघटनेत सामील आहे. बाळशात्री जांभेकरांचा ‘दर्पण’सुद्धा या संघटनेत सदस्य आहे. हे आरसे जुने आहेत, आकर्षक नाहीत. पण खरं बोलणारे आहेत. अशा गुप्त संघटनेला भेट देण्याची लेखकाला ‘प्रातिनिधिक भीती’ वाटू लागते. सुदैवाने माझी ही कादंबरी अजून प्रकाशित झाली नाही. पण या भीतीचं कारण तर आहेच. ते कारण सर्वाना माहीतदेखील असतं. परंतु, या कारणामागचं कारणसुद्धा शोधता येतं.

अमृतकाळ

मित्रहो! अमृतकाळ सुरू झाला आहे असं सांगितलं जात आहे. लेखकाने अमृतकाळाबद्दल ऐकलं आणि तो थोडा चकित झाला. थोडं आठवू लागला. त्याने स्वत:ला विचारलं, ‘‘काय असावं हे? अमृतकाळ कसला?’’ तेवढयात त्याने काही चाहूल ऐकली. कार्टूनच्या चित्रात दडलेला ‘कॉमन मॅन’ त्याच वेळेला लपतछपत येऊन पोहोचला. तो उत्तेजित, थोडा भयभीत असा वाटला. त्याने फोन केला नव्हता. कारण मोबाइलमधून हेरगिरी केली जाते असं त्याने ऐकलं होतं. त्याने इकडेतिकडे पाहिलं आणि म्हटलं, ‘‘तुम्हाला समजलं नाही? अमृतकाळाबद्दल?’’

लेखकाला काही समजलं नाही असं लक्षात आल्यानंतर कॉमन मॅन दबल्या, भयभीत आवाजात पण उत्तेजित होऊन सांगू लागला.. अहो..!.. त्या राहूला काय पाहिजे होतं? अमृताचे दोन थेंब? ते मिळवण्यासाठी त्या बिचाऱ्याने वेषांतर केलं. रूपांतर केलं. छद्मरूप धारण केलं. फसवण्याचा प्रयत्न केला. तो तुमच्या पंक्तीत जाऊन बसला. तेही पुढे, पुढच्या रांगेत, अग्रभागी. द्यायचे होते दोन थेंब अमृताचे. पण तुम्ही तसं केलं नाही. तुम्ही त्याला ओळखलंत. तुम्ही त्याला भर पंक्तीतून उठवलंत. तुम्ही त्याचा अपमान केला. उपहास केला. निर्भर्त्सना केली. तुम्ही त्याला हसलात. पण इतकंच नाही. तुम्ही त्याचा शिरच्छेददेखील केला. नसता केला तर, एकटा एकांडा पण उपद्रवी म्हणून राहिला असता तो! पण शिरच्छेद केल्यामुळे एकाचे दोन झाले-राहू आणि केतू. एकाकडे कुटिल विचार, तर दुसऱ्याकडे अमानुष शक्ती. एकाकडे डोकं, दुसऱ्याकडे निर्बुद्ध शरीर आणि उपद्रवी शक्ती.. राहूचे उपासक आता छद्मरूपाने तुम्हाला छळण्यासाठी वावरत आहेत. हे सगळे बहुरूपी उपासक आहेत. ते दुष्टबुद्धी, क्षुद्रबुद्धी आणि छद्मबुद्धी आहेत, आणि त्यांना सूड उगवायचा आहे. एक म्हणतो आहे, मी काशी. दुसरा म्हणतो, मी मथुरा. तिसरा म्हणतो आहे मी द्वारका, मी अयोध्या, मी.. मी.. मी! हे राहूचे उपासक विविध रूपाने वावरतायत. कधी ते संस्कृतिरक्षक होतात. कधी ते अभिमानी राष्ट्रभक्त होतात. कधी ते ज्योतिषी होतात. कधी ते भाष्यकार होतात. राजकीय विश्लेषक होतात, टोप्या बदलतात. त्यातला एक पुंगीवाला झालेला आहे किंवा बासरीवादक. त्यांनी तुम्हाला आश्वासन दिलंय, की तुमच्या चिंता दूर करू, तुमच्या घरातले उंदीर पुंगी वाजवून आणि मोहित करून दूर घेऊन जाऊ, आणि तुम्ही विश्वास ठेवला आहे. आता मात्र त्या लोककथेप्रमाणेच, समाजातले अनेक तरुण पुंगीवाल्याच्या मागे मोहित होऊन जातायत आणि हा पुंगीवाला त्यांना खाईच्या दिशेने घेऊन जातो आहे.’’

कॉमन मॅन पुढे सांगू लागला, हळुवार आवाजात.. ‘‘नसता केला शिरच्छेद, दिले असते चार थेंब तर ही वेळ आली नसती. आता ‘राहू-केतू’चा उच्छाद सहन करणं इतकंच आपल्या नशिबी आहे. ज्योतिषाचार्याना जाऊन विचारण्याची सोय नाही, कारण ते आधीच विकले गेलेले आहेत. ही तर नियतीचीच इच्छा आहे असं ते तुम्हा नियतीवाल्यांना सांगत आहेत. अमृतकाळ सुरू आहे आणि अमृताच्या चार थेंबांसाठी लढाई सुरू आहे. श्रेयासाठी  लढाई सुरू आहे. राहूचे उपासक सूड घेण्याच्या प्रयत्नात आहेत.’’ कॉमन मॅनचं सांगून झालं असावं. लेखकाने विचारलं, ‘‘मग? एकूण बरं चाललेलं नाही?’’ या प्रश्नावर तो थबकला. मग सांगू लागला.. उद्याची पहाट सुंदर असेल या त्यांच्या आश्वासनावर खरंतर मी विश्वास ठेवायला नको होता, कारण उद्याची पहाट उजाडणारी नसते, उद्याचा दिवस येतच नसतो. कॉमन मॅनला शेरोशायरीची आवड नाही. ज्ञान पण नाही. पण तो स्टाइलने कपाळाला हात लावतो. मथितार्थ काव्यमय. दाग़ नावाच्या कवीच्या कवितेसारखा. तो सुचवतो-

‘गजब किया, तेरे वादे पर ऐतबार किया ।

 तमाम रात क़यामत का इंतज़ार किया।’

(समाप्त)

उदगीर येथे संपन्न झालेल्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन पहिल्यांदाच तालुक्याच्या ठिकाणी झाले. त्याचे यशस्वी आयोजन, नियोजन करून पार पाडले. तीन दिवस चाललेल्या या साहित्य संमेलनाला राज्यभरातील साहित्यीकांनी आपला सहभाग नोंदवित दर्जेदार साहित्याची मांडणीही केली. साहित्य संमेलनाचे उदघाटन खा. शरद पवार  यांनी केले तर समारोपाला केंद्रीय मंत्री नितीन गडकरींनी हजेरी लावत संमेलन चर्चेत आणले. 



प्रेषित मुहम्मद (स.) म्हणतात, तुमच्यामधील असे लोक मला सर्वांत प्रिय आहेत, जे चारित्र्यसंपन्न आहेत, मवाळ स्वभावाचे आहे, ते इतर लोकांशी प्रेम-सद्भावनेचे वर्तन करतात आणि इतर लोक त्यांच्याशी तशाच प्रकारे वागतात.

(ह. अबू हुरैरा, तरगीब व तरहीब)

हजरत सअद बिन अबी वकास म्हणतात, एक व्यक्ती प्रेषित (स.) यांच्याकडे आली आणि म्हणाली, प्रेषितांनी मला काही उपदेश द्यावा.

प्रेषित (स.) म्हणाले, तुम्ही लोकांच्या धनसंपत्तीजवळ जाऊ नका. त्यांच्याशी ईर्षा करू नका. संपत्तीच्या मोहात पडू नका, नसता वंचित व्हाल. आणि अशा प्रकारे नमाज अदा करा जसे तुम्ही या जगातून जात आहात. असे कोणतेही कृत्य करू नका ज्यामुळे तुम्हाला माफी मागावी लागेल.

(तरगीब व तरहीब, संदर्भ- हाकिम, बैहकी)

प्रेषित मुहम्मद (स.) म्हणाले, ज्या कुणाला ह्या चार गोष्टी लाभल्या त्याला या जगी आणि परलोकात सर्व काही मिळाल्यासारखे आहे. अल्लाहच्या देणगीमुळे ज्याचे हृदय कृतज्ञसंपन्न असेल, अल्लाहचे स्मरण करणारी जीभ, कष्ट सहन करणारे शरीर आणि अशी पत्नी जी आपल्या पतीची संपत्ती आणि स्वतःच्या शीलाचे रक्षण करत असेल.

(ह. इब्ने अब्बास (र.), तरगीब व तरहीब, तिब्रानी)

प्रेषित म्हणतात, तीन प्रकारचे लोक कष्टात सापडलेले असतील,

१) असा सत्ताधीश, ज्याची चांगल्या प्रमाणे जरी (त्याच्या आदेशांचे) पालन केले तरीदेखील तो अशालोकांची कदर करत नसेल, आणि जर कुणाकडून चूक झाली असेल तर त्याला माफ करणार नाही.

२) वाईट शेजारी, ज्याच्याशी तुम्ही भलाईचे वर्तन केले तर त्याला प्रतिसाद देत नाही पण जर तुमच्यात काही अवगुण त्याला दिसल्यास तो सर्वत्र त्याची चर्चा करतो.

३) अशी पत्नी जी तुम्ही घरी परतल्यास तुम्हास इजा देत राहते.

(ह. फुजाला बन उबैद, तरगीब व तरहीब, तिब्रानी)

हजरत हसन (र.) म्हणतात की माझे आजोबा (नाना) (प्रेषित मुहम्मद (स.)) यांनी हे शिकविले आहे की ज्या कोणत्या गोष्टीत तुम्हाला शंका असेल ते सोडून असा पर्याय निवडा ज्यात तुम्हाला शंका नसेल. सत्यतेपासून समाधान प्राप्त होते. आणि खोटे बोलण्याने शंकाकुशंका निर्माण होतात.

(तरगीब व तरहीब, संदर्भ- तिर्मिजी)

प्रेषित (स.) म्हणतात, जे लोक अल्लाहशी भिऊन असतात त्यांना संपत्तीमुळे कोणता धोका नसतो. चांगले स्वास्थ्य अल्लाहची भीती बाळगणाऱ्यांना संपत्तीपेक्षा अधिक चांगले असते. प्रसन्नता संपन्न हृदय अल्लाहची मोठी देणगी आहे.

(संदर्भ- मिश्कात)

संकलन : सय्यद इफ्तिखार अहमद



(११०) आम्ही यापूर्वी मूसा (अ.) लासुद्धा ग्रंथ दिलेला आहे त्याच्याबाबतीत देखील मतभेद केले गेले होते (ज्याप्रमाणे आज या ग्रंथाबद्दल केले जात आहेत जो तुम्हाला दिला गेला आहे.)१११ जर तुझ्या पालनकत्र्याकडून एक गोष्ट अगोदरच ठरविली गेली नसती तर त्या मतभेद करणाऱ्यांच्या दरम्यान केव्हाच निकाल लावला गेला असता.११२ ही वस्तुस्थिती आहे की हे लोक याकडून शंका व द्विधेत पडले आहेत.

(१११) आणि हीदेखील वस्तुस्थिती आहे की तुझा पालनकर्ता त्यांना त्यांच्या कृत्यांचा पुरेपूर मोबदला दिल्याशिवाय राहाणार नाही, खचितच तो यांच्या सर्व कारवायांची खबर राखणारा आहे.

(११२) तर हे पैगंबर (स.)! तुम्ही व तुमचे ते सोबती जे (द्रोह आणि बंडखोरीपासून श्रद्धा व आज्ञापालनाकडे) परत आले आहेत, ठीक ठीक सरळमार्गावर दृढ राहा जशी तुम्हाला आज्ञा दिली गेली आहे आणि बंदगीच्या मर्यादांचे उल्लंघन करू नका. जे काही तुम्ही करीत आहात ते तुमचा पालनकर्ता पाहात आहे.

(११३) या अत्याचाऱ्यांकडे यत्किंचितही झुवूâ नका अन्यथा नरकाच्या लपेटीत याल आणि तुम्हाला असा कोणी वाली किंवा पाठीराखा मिळणार नाही जो तुम्हाला अल्लाहपासून वाचवू शकेल आणि कोठूनही तुम्हाला मदत मिळणार नाही. (११४) आणि पाहा, नमाज कायम करा दिवसाच्या दोन्ही टोकांवर आणि थोडी रात्र उलटल्यावर११३ वस्तुत: पुण्याई पापांना दूर सारत असते.११४ ही एक आठवण करून देणारी गोष्ट आहे त्या लोकांसाठी जे अल्लाहची आठवण ठेवणारे आहेत.

(११५) आणि संयम राखा, अल्लाह सदाचार करणाऱ्यांचा मोबदला कधी वाया घालवीत नाही.

(११६) त्या लोकांत जे तुमच्यापूर्वी होऊन गेले आहेत, असली भली माणसे का शिल्लक राहिली नाहीत ज्यांनी लोकांना जमिनीत उपद्रव माजविण्यापासून प्रतिबंधित केले असते? असले लोक निघाले तरी फारच थोडे ज्यांना आम्ही त्या लोकांमधून वाचविले. एरव्ही अत्याचारी लोक तर त्याच मौजमजेच्या नादी लागले ज्याची सामग्री त्यांना विपुल प्रमाणात दिली गेली होती आणि ते अपराधी बनून राहिले.



१११) म्हणजे हे काही नवीन नाही की आज या कुरआनविषयी विभिन्न लोक कानगोष्टी करीत आहेत. परंतु यापूर्वी जेव्हा मूसा (अ.) यांना ग्रंथ दिला होता तेव्हा त्याविषयीसुद्धा अशीच वेगवेगळी मते मांडली गेली होती. म्हणून हे पैगंबर मुहम्मद (स.) हे पाहून तुम्ही निराश होऊ नका आणि धीर सोडू नका की इतकी साधी सोपी गोष्ट कुरआन सांगत आहे आणि तरीही लोक ऐकत नाहीत व स्वीकार करीत नाहीत.

११२) हे वाक्यसुद्धा पैगंबर मुहम्मद (स.) आणि ईमानधारक यांना संतुष्ट करण्यासाठी आणि धैर्य देण्यासाठी सांगितले गेले आहे. म्हणजे तुम्ही यासाठी बेचैन होऊ नका की जे लोक या कुरआनविषयी मतभेद करतात, त्यांचा त्वरित निर्णय व्हावा. निर्णय निश्चित वेळीच होईल, हे अल्लाहने पूर्वीच ठरविले आहे. लोक निर्णयासाठी घाई करतात. अल्लाह मात्र निर्णय घेण्यासाठी कधीही घाईगडबड करीत नाही.

११३) "दिवसाच्या दोन्ही टोकांवर" म्हणजे सकाळ आणि संध्याकाळ आहे आणि रात्रीचा एक प्रहर संपल्यानंतर म्हणजे 'इशा' ची वेळ आहे. याने माहीत होते की हे कथन त्यावेळचे आहे जेव्हा नमाजसाठी आता पाच वेळा निश्चित झाल्या नव्हत्या. मेराजची घटना यानंतरची आहे ज्यात पाच वेळची नमाज अनिवार्य (फर्ज) करण्यात आली. (तपशीलासाठी पाहा सूरह 17, टीप  95,  सूरह 20, टीप 111 आणि सूरह 30टीप 124.)

११४) म्हणजे जे दुर्गुण जगात फैलावले आहे आणि ज्या दुष्टता तुमच्याशी या सत्यसंदेशाच्या शत्रुत्वात केल्या जात आहेत, त्या सर्वांना नष्ट करण्याचा एकमेव मार्ग म्हणजे तुम्ही जास्तीतजास्त सदाचारी बना. आपल्या या सदाचाराने दुराचाराचा पराजय करा. तुम्हाला सदाचारी बनविण्याचे उत्तम साधन नमाज आहे. नमाज तुमच्यामध्ये असे गुण निर्माण करील ज्यामुळे दुष्टतेच्या वावटळाचा तुम्ही फक्त सामनाच करणार नाही तर त्याचा नाश करून जगात सदाचाराला व्यावहारिक रूपात स्थापित करु शकाल.



‘माणसाचा वेळच संपून गेलाय’ अशी दिलीप चित्र्यांच्या कवितेतली एक ओळ आहे.

सामूहिक स्मृतीचं मेमरी कार्ड कालबाह्य झालंय. इतक्या वेगानं, भराभर दृश्यं बदलताहेत की आपल्याला विचलित करून गेलेलं आदलं दृश्य कोणतं होतं हेही सामूहिक स्मृतीच्या मेमरीकार्डात उमटत नाही. अगदी अलीकडे आपण पाहिलेले शेतकऱ्यांच्या अनवाणी आणि जखमी पायांनी भरून गेलेले राजधान्यांपर्यंतचे रस्ते निर्मनुष्य झालेले आहेत. वसतिगृहात जिथं विद्यार्थ्यांचं रक्त सांडलं होतं, ती वसतिगृहं, ते परिसर- सगळीकडे शुकशुकाट आहे. ज्या वस्त्यांमधली घरं जाळली गेली, तिथली राख थंड झाली असेल, तिथं कधीतरी राहिलेली, जगण्यासाठी किडूक मिडूक कामं करीत जगणारी माणसं कधीच कबरीत जाऊन निजली, त्यांची माती झाली. मुंग्या-किटकांनी खाऊन टाकलं त्यांना. निवारा नाही आणि अन्नाची शक्यता नाही म्हणून हजारो मैल पायी निघालेल्या कामगारांच्या हजारोंच्या दिंड्या आपल्याच विठोबा नसलेल्या पंढरपूराकडे निघालेल्या दिसल्या.

दोन-दोन हजार किलोमीटरचा प्रवास करून आपल्या गावात परतलेला एक दमून भागलेला माणूस आपल्या घराच्या गंजलेल्या दाराची कडी काढतांनाचं एकही दृश्य दिसलं नाही. अन्नछत्रांसमोर चूपचाप, अंतर राखून उभे राहिलेल्यांकडे पाहातांना असं वाटत होतं की वाटतं, की ते जगाच्या अंतापर्यंत तिथं रांगेत राहावं लागण्याच्या स्थितप्रज्ञतेनं तिथं उभे आहेत. धूसर झालेल्या आशांमध्ये स्थितप्रज्ञता बधिर होऊन थिजून जाते. परवा परवापर्यंत सतत आपल्या डोळ्यांसमोर दिसणारी ही सगळी दृश्यं कुणाच्याही लक्षात न येता हळूहळू अदृश्य होत गेली.

सामान्यांची माहिती-बोटांचे ठसे, डोळ्यांची छबी आणि इतर सगळी माहिती- विकून गब्बर होणाऱ्या अवाढव्य बहुराष्ट्रीय कंपन्यांच्या हातचलाखीच्या खेळाचा हा काळ आहे. वेगवान तंत्रज्ञानानं मानवी मेंदूचा कब्जा घेतल्यावर करूणा, शील, प्रज्ञा, मैत्त यांचं महत्वच लक्षात येईनासं होतं. कोणालाही खतम करून टाकण्याचे डिजिटल खेळ खेळणं हेच व्यसन लागलेले सत्ताधारी आणि तोच खेळ आपापल्या सेलफोनवर खेळणारे आबालवृद्ध असा सारीपाट जगभर सज्ज आहे. ह्या विरूप नेपथ्यात आपण सगळे अंताक्षरी खेळू, इ. बाष्कळ उपदेश गंभीरपणे केले जातात. आणि त्या अंताक्षरीच्या एका आवर्तनात काही नद्या, काही पर्वत-त्यातल्या खनिजांसकट आणि लाखो एकर जमीन धरणं, महामार्ग, अधिक वेगवान महामार्ग ह्यासाठी परस्पर विकली जाते. चर्चेशिवाय कामगार कायदे रद्द होतात आणि तरूण मुलं आपल्या सुरक्षित भविष्याच्या चिंतेऐवजी धार्मिक चिन्हांच्या मारामारीत गुंतून जातात. असुरक्षित भविष्य असणारे संपूर्ण जगणंच अनिश्चित असणारे करोडो लोक हेच आजच्या श्रमिकांचं रूप आहे. आता ते रोज त्याच ठिकाणी कामावर जाणारे कामगार नाहीत-तर ते प्रिकॅरियट बनले आहेत- त्यांच्या आर्थिक  वास्तवाची भरपूर चर्चा दिसते. परंतु, ही अस्थिरता, असुरक्षितता जगभर एक असुरक्षित, अस्थिर मन निर्माण करते, हे लक्षात घ्या.    

माणसांना मारणं आणि सुटून उजळमाथ्यानं अभिमानानं मिरवणं ही रीत झाली आहे. भारतात ट्रिलिअन डॉलर्सचे मालक आहेत हे सांगितलं जातं आणि त्याचं दुसरं टोक अंधारात हरवलेलं आहे हे कुणाला लक्षात येत नाही.

हंगर नावाची एक शॉर्टफिल्म आहे. त्यात एक ओंगळ ढेरपोट्या दाखवला आहे. तो सतत वस्तू खात सुटलेला आहे. तो पाशवी रीतीनं समोरच्या टेबलावरचे खाद्यपदार्थ खातो, टेबल खातो, अन्न देणाऱ्या मुलीला खातो. तो सतत खात आहे. तसेच आता खा-खा सुटलेले प्राणी जमिनी खाताहेत, सामान्यांच्या बचती खाताहेत, शेतकऱ्यांच्या विम्याचे पैसे खाताहेत, जंगलं खाताहेत, आदिवासींना लुटून खाताहेत, पैसे तर खात आहेतच, माणसं खाताहेत, निसर्ग ओरबाडून अधाशासारखा खाताहेत. जे जे दिसेल ते ओरबाडत खात राहाणं हीच एक अमानुष क्रिया फक्त करण्यासाठी आपण जन्मलो आहोत असं समजून हे चाललेलं आहे. अडीचेक हजार शेतकरी वर्षाला आत्महत्या का करतात ही साधी गोष्ट कुणाला जाणवतही नाही यावर कोणाचा विश्वास बसेल? विशेष म्हणजे काहीही केलं तरी आपलं काहीही वाकडं होत नाही याची उद्दाम मग्रुरी आहे.

प्रतिमांचा पूर आणि बधिरीकरण

प्रतिमांचं नवंच युग आहे. सगळीकडे प्रतिमांचे आरसे तुम्हाला टिपायलाही टपलेले आहेत. आरोग्यासाठीचं अॅप, स्विगीसाठीचं, झोमॅटोसाठीचं, अमुकसाठीचं अॅप, तमुकसाठीचं अॅप, तुमचं क्रेडिट कार्ड, तुमचा फोन या सगळ्यांतून एक अदृश्य डोळा पाहातोय तुमच्या इतिहास-वर्तमानाचा, तुमचं जन्म-मरणाचा एक्स रे विनासायास. सामाजिक माध्यमांतलं व्यक्त होण्याचं स्वातंत्र्य वगैरे ऐकून सत्ताविसाव्या मजल्यावर राहाणारा गबदूल माणूस हसतो आणि ती माध्यमं विकत घेतल्याचा कागद लॉकरमध्ये ठेऊन देतो. ज्यां बॉद्रिला नावाचा एक फ्रेंच समाजशास्त्रज्ञ आणि तत्त्वज्ञ होता, त्यानं आजच्या या मायावी जगाबद्दल लिहितांना असं म्हटलं आहे की, "जे अदृश्य आहे त्याच्या अनिवार आकर्षणाशिवाय आपल्याकडे काहीही उरलेलं नाही. आणि यामुळे आपल्या नजरेसमोर एक खोटी, काल्पनिक स्वायत्तता उभी राहाते. मासमिडिया मालकांनी समाजावर ताबा मिळवला आहे. माध्यमातून जे आभासी वास्तवाचं चित्र आपल्याला दिसतं, खोटे घडवून आणलेले लष्करी हल्ले असतील, धादांत असत्याची चित्रणं असतील, ह्या सगळ्याला विरोध करण्याची शक्यता नष्ट करण्यात येत आहेत. अतिप्रगत तंत्रज्ञानाच्या वास्तवातल्या वापरानं वास्तवाचा अर्थच बदलून जातोय. अनेक गोष्टींमधले अर्थच हरवून टाकण्याची कारस्थानं रोज अंमलात येत आहेत. त्यातून येणाऱ्या अशा विषादानं आपण आज भिजलेलो आहोत." 

'वन हन्ड्रेड इअर्स ऑव्ह सॉलिट्यूड' अर्थात् एकांतवासाची शंभर वर्षं ही गॅब्रिअल गार्सिया मार्क्वेझ यांची नोबेल पुरस्कारप्राप्त कादंबरी आहे. त्यातल्या चौदाव्या प्रकरणातला एक भाग अलीकडे मला पुन्हा पुन्हा आठवतो. जुझे अर्काडिओ सेगुन्दो ह्या नावाच्या कामगारानं केळीच्या बागांमध्ये काम करणाऱ्या कामगारांना संघटित करून संप करण्यासाठी प्रयत्न केलेले आहेत. सगळ्या म्हणजे तीन हजार कामगारांना वाटाघाटींसाठी मैदानावर बोलावलं जातं. मैदानावरच्या त्या जाहीर सभेत लेफ्टनंट इसाका हा सगळा संपच अवैध असल्याचं सांगून कामगारांनी तो पाच मिनिटात मागं घ्यावा असं सांगितलं जातं. काही मिनिटांतच कामगारांवर मशिनगन्सच्या गोळ्यांचा वर्षाव होतो. तिथं म्हातारी माणसं असतात, लहानगी बाळं असतात, स्त्रिया असतात. लष्करी मशिनगन्स या जित्याजागत्या तीन हजार माणसांची चाळण करून त्यांना निर्जीव प्रेतांमध्ये बदलून टाकतात. अर्थातच मकॅन्डोत मार्शल लॉ जाहीर होतो. या नरसंहारानंतर काही काळानं सेगुन्दो डोळे उघडून पाहातो तेव्हा त्याला कळतं की आपण प्रेतांनी खचाखच भरलेल्या लांबलचक आगगाडीत प्रेतांच्या ढिगाऱ्यावर अस्ताव्यस्त पडलेलो आहोत. त्याच्या लक्षात येतं, सडकी केळी जशी फेकली जातात तशीच आगगाडीतली ही हजारो प्रेतं थोडाच वेळात समुद्रात फेकली जाणार आहेत. जुझे अर्काडिओ कसाबसा ट्रेनवरून अंधारात उडी मारून निसटतो आणि जखमी अवस्थेत तिथून उलटा प्रवास करत पहाटे फटफटतांना मकॅन्डोला पोहोचतो. 

एक स्त्री त्याला भेटते. तिच्याशी तो झालेल्या नरसंहाराबद्दल तो बोलू पाहातो. तर असं काही इथं झालेलंच नाही असं ती त्याला ऐकवते. तो लोकांशी बोलतो. प्रत्येक जण तेच सांगतो. मकॅन्डोत प्रत्येकाची स्मृती आणि मती हरवली आहे हे पाहून तो भयभीत होतो. सरकारी निवेदनातूनही हेच सांगितलं जातं की इथं कुणीही मृत्यू पावलेलं नाहीय. सरकारी अधिकारी त्याला वेड्यात काढतात. तू नक्कीच स्वप्न पाहिलं असेल. मकॅन्डोत असं कधी झालेलं नाही आणि कधीही होणार नाही. इथं सगळे आनंदी आहेत. चांगले दिवस आलेले आहेत. मकॅन्डोवर सतत एक कंटाळवाणा पाऊस चिकचिकत पडत असतो. त्या पावसात नरसंहारात वाहिलेलं रक्त धुतलं जातं. मरून पडलेली बायामाणसं जणू अदृश्यच होतात आणि त्यांच्याबद्दल कुणीही काही बोलत नाही. 

हे ऐकून तुम्हाला काही ओळखीचं आठवतंय?

मार्केझच्या कादंबरीतला हा भाग अलीकडे मला दुःस्वप्नासारखा सतत आठवतो. नव्हे, ती दुःस्वप्नं प्रत्यक्ष वास्तवात दिसू लागलेली आहेत. आपल्याकडेही, एवढं सगळं होवून मराठीतल्या एक प्रस्थापित लेखिका खुलेआम विचारतात, कुठे आहे या देशात हुकूमशाही? अभिव्यक्तीस्वातंत्र्याची कुठे आहे दडपशाही? तेव्हा माझ्यासारखा माणूस स्तब्ध होतो. लेखकपणाच्या प्राथमिक शर्तीचाच असा भंग झाल्याचं पाहून क्षोभ होतो. माझ्यासारखीच अवस्था सदैव जागा असलेल्या जयंत पवार या लेखक मित्राची झाली होती. मग ही कोणती शाही आहे ते तरी सांगा, असं उद्विग्न होऊन त्यानं विचारलं होतं. 

अन्यत्व, असहमती आणि सहिष्णुता

आपण इतका चिरफाळलेला, इतका असहिष्णू झालेला समाज नव्हतो. अलीकडेच रोमिला थापर यांच्या निबंधांचं एक पुस्तक प्रकाशित झालेलं आहेः व्हॉईसेस ऑफ डिसेंट. त्याचं मिलिंद चंपानेरकरांनी केलेलं असहमतीचे आवाज या शीर्षकाचं मराठी भाषांतरही आता उपलब्ध आहे. त्यात थापर असं म्हणतात की, "असहमती ही काही आधुनिक काळातली संकल्पना नाहीये, परंतु,  असहमतीचे विविध आकृतीबंध ओळखणं ही गोष्ट मात्र या काळासाठी नवी आहे. प्राचीन काळापासून असहमतीचं तत्त्व उपस्थित राहात आलेलं आहे. ज्या देशात उदारमतवादी, लोकशाहीवादी समाज असतो, तिथं असहमती व्यक्त करणारे प्रश्न विचारले जातात, तेव्हा भुवया उंचावल्या जात नाहीत. तर चर्चेद्वारे अशा प्रश्नांची तड लावण्यासाठी प्रोत्साहन दिलं जातं. प्रश्न उपस्थित करण्याचा अधिकार आता सार्वजनिक आहे आणि कुणीही नागरिक तो अधिकार बजावू शकतो. पूर्वी हा अधिकार केवळ सामर्थ्यवानांना होता. आता तो सर्व नागरिकांना आहे...लोकशाहीत प्रत्येक नागरिकाला समान दर्जा अभिप्रेत असल्याने लोकशाही ही धर्मनिरपेक्ष असू शकते. असहमतीचा अधिकार आणि सामाजिक न्यायाची मागणी या खऱ्या लोकशाही संकल्पनेच्या गाभ्याशी असलेल्या गोष्टी आहेत. कारण त्यात सर्व नागरिकांचा समावेश असतो आणि कायदेशीरदृष्ट्या समान दर्जा प्राप्त झाल्यानं लोकशाही ही धर्मनिरपेक्ष असण्याव्यतिरिक्त अन्य काही असूच शकत नाही."

इथं नागरिक हा केंद्रस्थानी आहे. त्याचं हित, त्याचे अधिकार आणि कर्तव्यं ही सर्वोपरी आहेत. एकाच समाजात विविध विचार आणि मतं असलेले लोक एकत्र राहात आलेले आहेत. त्याच्यात घर्षणंही झाली असतील, पण परस्परांबद्दलचा आदर मनुष्यत्वाच्या कसोटीवर केला गेलेला आहे. एकाच समाजात आस्तिक, नास्तिक, शाकाहारी-मिश्राहारी, विविध श्रद्धा बाळगणारे असे लोक एकाच वेळी राहात असतात. हा समाजाचा सामूहिक अवकाश असतो. समतेच्या मूल्यात कुणा एकाचं वर्चस्व मान्य केलं जाऊ शकत नाही. आज धार्मिक भावना किंवा अस्मिता दुखावण्याचे बहाणे किंवा निमित्तं करून विरोधी मतांच्या विचारांचे कार्यक्रम बंद पाडले जातात. नाटकं, चित्रपट, पुस्तकं यांच्यावर अवैध सेन्सॉरशिप लादली जाते. उदारमतवादी, लोकशाहीवादी विचारांची दडपणूक होते. राज्यसंस्थेच्या व्यवस्था यात बटीक झालेल्या गुलामांसारख्या कणाहीन वर्तन करतांना दिसतात. आम्ही नागरीक आहोत. आजच्या काळात त्या सर्वसाधारण नागरिकानं काय करायला हवं याचं सुरेख दर्शन मुंबईचे हिंदी कवी फ़रीद खान यांनी केलं आहे. ते म्हणतातः

मैं नागरिक हूं

सर्वोच्च पद पर आसीन हूं

मेरा फ़र्ज़ बनता है

कि अपने मातहत काम करनेवाले

राष्ट्रपति, प्रधानमंत्री और

सर्वोच्च न्यायालय की

आलोचना करूं।

हम भारत के लोग

यह वचन लें।

मित्रहो, भारतात पहिल्या शतकातच ख्रिश्चन धर्म पोहचला होता. त्यानंतर जगातल्या बहुतेक धर्मांचे लोक अनेक शतकं इथं राहात आलेले आहेत. इतकं वैविध्य इतरत्र कुठेही सापडत नाही. यातले बरेचसे लोक शतकानुशतकं इथंच राहून इथल्या हवा-पाणी-मातीशी जोडले गेले. त्यांनीही भारत नावाच्या कल्पनेला प्रत्यक्षात मूर्त करण्यात मदत केली. या सगळ्यांसह आपली जी संस्कृती तयार झाली तिची समृद्धी अभिमान वाटावा अशीच आहे. परंतु गेल्या काही वर्षांत मोठ्या योजनेंतर्गत अशा अनेक अल्पसंख्य समूहांना ठरवून अन्यत्वाची (प्रस्थापित स्व पासून अदरिंगची) वागणूक देण्याचे प्रयत्न होत आहेत. फाशिस्ट राज्यात ज्याप्रमाणे आर्य आणि ज्यू अशी विभागणी करून ज्युंचं शिरकाण झालं होतं, तीच मानसिकता इथं स्पष्टपणे दिसते. त्यामुळे एक अन्य हा शत्रु म्हणून चित्र रंगवून उभा केला की मग त्यांना अलग करून कोपऱ्यात ढकलता येतं, त्यांना हुसकावून लावण्यासाठी, हद्दपार करण्यासाठी एक कृतक कारण निर्माण करता येतं. रोमिला थापर असं म्हणतात की, आज जगभरात असे अनेकविध लोक-समूह नागरिकत्व नाकारले गेल्यानं किंवा हद्दपार केले गेल्यानं निराश्रित झालेले आहेत.



पुन्हा एकदा सर्वसामान्य जनतेचे महागाईने कंबरडे मोडले आहे. गेल्या काही महिन्यांपासून देशात महागाई प्रचंड वेगानं वाढताना दिसत आहे. महागाईने उच्चांक गाठला आहे. परिणामी केंद्र सरकारला देखील टीकेचा सामना करावा लागत आहे. अशातच महागाई कमी होण्याऐवजी परत एकदा वाढल्याचं दिसत आहे. पेट्रोल-डिझेल, खाण्यापिण्याच्या, वापरायच्या अनेक वस्तूंच्या किंमतीत मोठी वाढ झाली आहे. आता खिशाला भोकं नाही तर वणवाच लागल्यासारखे होत आहे. आरबीआयने महागाई वाढल्यामुळे काही दिवसांपूर्वीच अचानक मीटिंग घेत रेपो रेट वाढविले होते. यामुळे लोकांनी घेतलेल्या कर्जावरील व्याजदर वाढणार आहेत. २२ मार्चपासून सातत्याने पेट्रोल-डिझेलच्या दरात वाढ होत आहे. सर्वसामान्य नागरिक पेट्रोल आणि डिझेलच्या महागाईचा सामना करत असताना नुकतीच एलपीजी गॅस सिलेंडरच्या दरात वाढ झाली आहे. घरगुती गॅस सिलेंडरच्या दरात ५० रुपयांची वाढ करण्यात आली आहे. घरगुती वापरासाठी वापरल्या जाणाऱ्या एलपीजी गॅसचे दर हजाराजवळ गेले आहेत. आता सिलेंडरचे वाढलेले दर सर्वसामान्यांचा खिसा रिकामी करण्यासाठी पुरेसे आहेत. आधीच कोरोना महामारीमुळे देशातील नागरिकांचे दरडोई वार्षिक उत्पन्न्न १.२६ लाखावरून ९९ हजारांपर्यंत खाली आले आहे. ज्यांनी या महागाईपासून सामान्य माणसाला वाचवायचे आहे ते या महागाईसाठी उक्रेन-रशिया युद्ध आणि जागतिक दरवाढीकडे बोट दाखवून हात वर करित आहेत. महागाईवर उतारा करण्याऐवजी जनतेला धार्मिक मुद्दयांमध्ये गुंतवून ठेवण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत. जनतेला मात्र हा महागाईचा फास कधी सुटणार आणि मोकळा श्वास कधी घेता येणार याचे उत्तर हवे आहे.

कोरोनाच्या प्रादुर्भावानंतर आता हळूहळू जागतिक अर्थव्यवस्था बाहेर येत आहे. यासोबतच जगभरात उर्जेची मागणी वाढते आहे. परंतु मागणी वाढल्याने पुरवठा करण्यासाठी ठोस पावलं उचलली गेली नसल्याने गॅसच्या दरात लक्षणीय वाढ झाली आहे. या दरवाढीनंतर घरगुती गॅस सिलेंडरची किंमत ९९९.५० रुपये झाली असून गृहिणींच्या स्वयंपाकाला महागाईची चांगलीच फोडणी मिळाली आहे. यामुळे घरखर्चाचे बजेट कोलमडणार आहे. या आधी मुंबईत अनुदानित गॅस सिलेंडरची किंमत ९४९,५० रुपये होती. मागील वेळी २२ मार्च रोजी घरगुती सिलेंडरच्या दरात ५० रुपये वाढ झाली होती. तर एप्रिलमध्ये कोणतीही वाढ करण्यात आलेली नव्हती. १ एप्रिल रोजी कमर्शिअल सिलेंडरचे दर २६८.५० रुपयांनी वाढले होते. दिल्लीत १९ किलोच्या कमर्शिअल गॅस सिलिंडरचे दर १०२.५० रुपयांनी वाढून २३५५ रुपये प्रति सिलेंडर झाले. पेट्रोल १११.८१ रुपयांवरुन १२१.३ रुपये लिटर तर डिझेल ९३.५ वरुन १०४.०६ रुपये लिटर झाला आहे. इंधनाचे आंतरराष्ट्रीय दर वाढल्यामुळे सहा आठवड्यांत झालेली ही दुसरी वाढ आहे. पेट्रोल-डिझेल दरवाढीमुळे अन्नघटकांपासून ते सर्व वस्तू आणि सेवांसाठी अधिक किंमत मोजावी लागत आहे. 

भाजीपाला, तांदूळ, पीठ वाहतूक खर्च महागले आहे. सोयाबीन, सोया तेलाच्या किंमतींनी महागाईचा नवा उच्चांक गाठला आहे. महागड्या खाद्यतेलाच्या किंमतीमुळे स्वयंपाकाची चवच खराब झाली आहे, असे म्हणावे लागेल. खाद्यतेलाच्या किंमती गेल्या वर्षभरात ३० ते  ६० टक्क्यांनी वाढल्या आहेत. जानेवारी २०२२ मध्ये १३२ रुपये किलो सोयाबीनचे खाद्यतेल होते. आज हेच तेल १६४ रुपये किलो झाले आहे. पाम तेल १२४ रुपयांवरुन १६२ रुपये झाले आहे. शेंगदाणा तेल १६४ वरुन १८४ तर सूर्यफुल तेल १४० वरुन १७४ रुपये किलो झाले आहे. दाळीच्या बाबतीतही हीच परिस्थिती आहे. ८८ ते ९५ रुपये किलोची तूर दाळ आज १०० ते १०४ रुपयांना विकली जात आहे. मूग दाळ ८४ ते ८५ रुपयांवरुन ९८ ते १०० रुपयांपर्यंत गेली आहे. हरभरा दाळ ५८ ते ६० रुपये किलो होती. या दाळीचेही भाव वाढले असून आज ६५ ते ६८ रुपये किलो आहे. उडीद दाळ ९० ते ९६ रुपयांवरुन १०० ते १०२ रुपये झाली आहे. ८५ रुपये किलोची मसूर दाळ ९० ते ९२ रुपये किलोने विकली जात आहे. 

व्यवसायिक वापराच्या गॅस दारात मोठा वाढ झाल्याने हॉटेल चालकांना मोठा फटका बसत आहे. त्यामुळे गॅस खरेदीसाटी अधिकचे पैसे द्यावे लागत आहेत. त्यामुळे आता हॉटेलमधील जेवण देखील महागणार आहे. हॉटेल व्यावसायिक २० टक्के दर वाढण्याच्या तयारीत आहेत. या वाढत्या महागाईत काळात सध्याच्या रेटमध्ये जेवण पुरवणे शक्य होणार नसल्याचे हॉटेल व्यावसायिकांनी म्हटले आहे. त्यामुळे हॉटेलिंगचा खर्च ग्राहकांच्या आवाक्याबाहेर जाण्याची शक्यता आहे. आता मिठाई आणि बाजारात मिळणाऱ्या इतर खाद्यपदार्थांचे दर देखील वाढण्याची शक्यता आहे. इंधन दरवाढीमुळे व्यवसायातील नफा कमी झाल्याची प्रतिक्रिया सध्या अनेक व्यापारी देत आहेत.

सर्व वस्तूंच्या किमती वाढल्या मुळे लग्नाच्या खर्चात वाढ झाली आहे. एप्रिल ते जून लग्नसराई सुरू आहे. सगळीकडे लग्नाचा जल्लोष सुरू आहे. या वर्षी होणारी लग्ने महागणार आहेत. मॅरेज हॉल आणि बँक्वेट हॉलच्या बुकिंगपासून ते कॅटरिंग आणि कपडे-दागिन्यांपर्यंत सर्व काही महाग झाले आहे. लग्नाच्या खर्चात २५ ते ३० टक्क्यांनी वाढ झाल्याचे व्यापाऱ्यांचे मत आहे. कुक्कुटखाद्य महाग झाल्याने अंडी महागण्याची शक्यता आहे. पक्ष्यांना लागणा-या खाद्याच्या दरात सुमारे ६० टक्के वाढ झाली आहे. प्रत्येक अंड्यामागे सव्वा रूपये तोटा होत असल्यामुळे अंड्याचे दर वाढण्याची शक्यता आहे. एका अंड्याचा उत्पादन खर्च ४ रूपये ५० पैसे आहे. तर विक्री ३ रूपये ४० पैशांनी होत आहे.

जागतिक आर्थिक संकट अजूनही पूर्णपणे दूर झालेले नाही. त्यात युक्रेन-रशिया युद्धामुळे अस्थिरता आणखीनच वाढली आहे. लहान अर्थव्यवस्थांसाठी ही अतिशय कठीण परिस्थिती आहे. महागाई नियंत्रणात आणण्यासाठी काही लघुकालिन व दीर्घकालिन पर्याय आहेत. लघुकालिन पर्यायांमध्ये महागाई कमी करायची असेल तर पुरवठा साखळीतील दोषही कमी व्हायला हवेत. सध्या यात अनेक मध्यस्थ आहेत. वास्तविक त्यांची आवश्यकताच नाही. शेतकऱ्याचा माल ग्राहकापर्यंत थेट पोहोचला तर वस्तूंच्या किंमती कितीतरी पटीने कमी होतील. यामुळे शेतकऱ्यासोबत सर्वसामान्यांचाही फायदा होईल. कारण अनेकदा शेतकऱ्याला दिलेल्या किंमतीच्या दसपट किंमत किरकोळ ग्राहकाकडून वसूल केली जाते. ही परिस्थिती बदलायला मदत होईल. महागाई नियंत्रणात आणण्याचा आणखी एक पर्याय म्हणजे कर कमी करणे. अन्नधान्यांच्या अनेक वस्तूंवर (उदा. तांदूळ, मांस वगैरे) ६०-१०० टक्के आयात कर लादला जातो. तो कमी झाला तर आपोआप किंमती कमी होतील. शेतकऱ्यांना बाजार समितीला भरमसाठ कर द्यावा लागतो. तो कमी करा. काही अन्नधान्यावरील कर काढून टाका. टोल, प्रवेश कर हटवा. वस्तू आपोआप स्वस्त होतील. किमान आधारमूल्यामध्ये दरवर्षी वाढ केली जाते. यंदा ती जितकी कमी होईल, तितके चांगले.

वाढत्या महागाईवर मात करण्यासाठी कृषी क्षेत्रावर भर दिला पाहिजे. उद्योग क्षेत्राला चालना दिली तर त्यातील रोजगार वाढतील, परिणामी लोकांच्या हातातील पैसा वाढेल. गेल्या काही वर्षात उद्योग क्षेत्राला विकास रखडला आहे. त्याला प्रोत्साहन देण्याची गरज आहे. अन्नधान्याच्या किंमती वाढल्याने इतर वस्तूंच्या किमती वाढतात. त्यामुळे कृषी उत्पादनांच्या किंमती नियंत्रणात ठेवण्याची गरज आहे. त्याकरता काही दीर्घकालीन उपाय योजता येतील. उदा. कृषी क्षेत्राची उत्पादन क्षमता वाढविण्याची गरज आहे. जागतिक सरासरीचा विचार करता आपली उत्पादन क्षमता जवळपास निम्मीच आहे. त्यात वाढ होणे अत्यावश्यक आहे. त्यासाठी पिकांमध्ये वैविध्य हवे, अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर हवा. सध्या महाराष्ट्रात तीन टक्के जमिनीवर पिकणारा ऊस ६० टक्के पाणी खातो. हे बदलायला हवे. सर्वात महत्त्वाचे आहे ते म्हणजे जल व्यवस्थापन, अर्थात पाणी अडविणे व जिरवणे. आपली शेती अजूनही पावसाच्या पाण्यावर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून आहे. पावसाचे बहुतांश पाणी समुद्राला जाऊन मिळते. ही परिस्थिती बदलली पाहिजे. देशातील तेल उत्खननाच्या संधींचा अधिकाधिक लाभ घेतला पाहिजे. सध्या कृष्णा-गोदावरीच्या खोऱ्यात या प्रकारे प्रयत्न सुरू आहेत. सोबतच बंगालच्या आखातात, म्यानमारजवळही तेल मिळू शकतं, असे काही तज्ज्ञ सांगतात. त्यादृष्टीनेही प्रयत्न झाले पाहिजेत. जेणेकरून तेलाच्या आयातीवरील अवलंबित्व कमी होईल.

- सुरेश मंत्री

अंबाजोगाई

संपर्क- ९४०३६५०७२२


गेल्या दोन वर्षांपासून कोरोना, डेल्टा, आणि आता नव्याने येऊ घातलेल्या ओमिक्राॅन  या विषाणूंमुळे सर्वत्र संभ्रमावस्था व भय निर्माण झाले आहे, कोरोनामुळे अनेक नातेवाईक, आप्त, मित्र, शेजारी यांच्यापैकी बळी पडलेले रुग्ण आणि त्यांच्या हलाखीच्या बातम्या किंवा अफवा ऐकून सर्वसामान्य माणूस घाबरून व हडबडून गेला होता, त्यामुळे गेल्या दोन वर्षांपासून समाजात औदासिन्य आणि नैराश्यता यांचे प्रमाण प्रचंड वाढत चालले आहे. त्यातून मनोरुग्णांची संख्या दिवसेंदिवस वाढत जाण्याची भीतीही निर्माण झाली आहे.कितीही प्रयत्न केला तरी वृत्तपत्रांतील तसेच दूरदर्शन वरील व समाज माध्यमातून कोरोनाच्या बातम्या आणि दृश्ये पाहून सर्वसामान्य माणसाचे मन सैरभर होते. त्यामुळे समाजमनाची एकाग्रता भंग पावते. त्यातच हे मानवनिर्मित संकट असून जागतिक जैविक युद्घाची नांदी आहे की काय असा प्रश्न प्रत्येकाच्या मनात मोठ्या प्रमाणावर उभा राहिला आहे. चीन ने पुकारलेले हे जैविक युद्ध आहे, असे माध्यमातून ऐ्कल्यापासून तर सर्वसामान्य माणूस भयग्रस्त झाला आहे.शिवाय तो मोठ्या प्रमाणावर औदासिन्याच्या आणि नैराश्याच्या गर्तेत जावू लागला आहे. 

खरं तर शरीराचे आरोग्य म्हणजेच संपत्ती आहे. ही संपत्ती मिळण्याकरिता प्रत्येक माणसाला एकाग्रता जरूरीची असते. स्वास्थ्य म्हणजे तरी काय ? ज्याचे चित्त 'स्व' मध्येच राहते तो स्वस्थ. भयमुक्त रहाणे हेच स्वास्थ्यासाठी महत्वपूर्ण आहे. आपले चित्त स्वभावतः 'स्व' कडून इतरत्र जात असते. कोठूनही आवाज आला की आपण तिकडे लक्ष देऊ लागतो. समाजात काही अघटीत घडले की एकाग्रता भंग पावते. एखादे आकर्षक दृश्य समोर आले की आपली नजर तिथे खिळते. अर्थात या झाल्या शरीराच्या बाहेरच्या गोष्टी. शरीरात कुठे दुखले-खुपले की आपले लक्ष शरीराच्या त्या-त्या भागाकडे जाते. मनाविरूद्ध काही घडले की, आपला अपमान झाला असे वाटते. मग त्याच विचाराने पुन्हा पुन्हा आपले मन त्रस्त होते. आपले आर्थिक नुकसान झाले, किंवा प्रिय व्यक्तीचा वियोग झाला, तर भावनेचे उमाळे वारंवार येऊ लागतात. तसेच, काही सामाजिक घटनांची स्मृती आपल्याला छळत राहते. या सर्वांमुळे आपले शारीरिक, मानसिक अथवा सामाजिक स्वास्थ्य बिघडते व आपण अस्वस्थ होतो. आपल्या मनाला नैराश्य येऊ लागते. गेल्या दीड दोन वर्षात कोरोनाच्या संकटांमुळे अनेकांचे स्वास्थ्य पूर्णपणे बिघडले आहे. 

जागतिक आरोग्य संस्थेने स्वास्थ्याची व्याख्या केली आहे. स्वास्थ्य म्हणजे केवळ आजार अथवा अपंगत्व यांचा अभाव एवढेच नसून शारीरिक, मानसिक व सामाजिक सुस्थिती म्हणजेच स्वास्थ्य. अशी ही व्याख्या आहे. या पार्श्वभूमीवर स्थिर पद्धतीचे व्यायाम म्हणजे जीममध्ये जाऊन वेटलिफ्टींग, स्प्रिंग एक्झरसायझेसन, तर चल पद्धतीचे व्यायाम म्हणजे चालणे,धावणे, पोहणे, सायकल चालविणे, तसेच तोल सांभाळता येणे यासारखी विशिष्ट कवायती, लवचिकता येण्यासाठी योगासने व सूर्यनमस्कार यांची सवय करावी. यामुळे स्नायूंचा व सांध्यांचा कडकपणा कमी होऊ शकतो. अर्थातच प्रकृती स्वस्थ राहण्यासाठी सर्वात महत्वाची गोष्ट म्हणजे मनाची प्रसन्नता!म्हंटलंच आहे,..." मन करारे प्रसन्न| सर्व सिद्धीचे कारण||"

जीवनात ज्याला कुठेही रस दिसत नाही; बाह्य जीवनातील रसांचा आस्वाद घेण्याएवढी रसनिष्पत्ती ज्यांत होत नाही तो नीरस म्हणजे निराश माणूस. जीभ कोरडी पडली की चव समजत नाही. जिभेवर जोपर्यंत ओलावा/किंवा रस असतो, तोपर्यंतच तोंडाला चव असते, आणि मनुष्याला खावेसे वाटते. तसेच, जीवनात सर्व अंगांचा रस चाखण्याच्या बाबतीत शरीरात शक्ती असावी लागते व ती रसरूपाने प्रकट व्हावी लागते अन् खाल्यानंतर त्याचा प्रथम रस होतो आणि अन्नाचे सेवन होत-होत अस्थी तयार झाल्या की पुढे अस्थींमधील मज्जा तयार होतात हे चक्र शरीरात सतत चालू असते.

"पळा पळा कोण पुढे पळे तो" अशी प्रत्येकाची सध्याची अवस्था आहे, जीवनातील अति धावपळीमुळे किंवा अतिप्रमाणांत असलेल्या - इच्छा, हाव किंवा वासनांमागे पळण्यांत माणसाची शक्ती मोठ्या प्रमाणात खर्च होते, अर्थात त्यामुळे मनुष्य स्वास्थ्य हरवून बसला आहे, पण गेल्या दोन वर्षांपासून  कोरोनामुळे माणसाचे पळणेच बंद झाले आहे. त्यामुळे त्याला काही साध्य करता येत नाही. यामुळे माणसाला नैराश्य येते. काही करावेसे न वाटणे, म्हणजे चलनवलनांत आलेला अडथळा, बसल्या जागेवरून उठावेसे न वाटणे, डोळे मिटून पडावेसे वाटणे, कोणाशी बोलू नये असे वाटणे, माझी इच्छा नाही, मला काही नको- अशा तऱ्हेची प्रतिक्रिया येणे, हे सर्व प्रकार लॉकडाऊनच्या काळात सर्वत्र पहायला मिळाले. कोरोनाविषयी सतत येणारे डोक्यातले विचार थांबतच नाहीत व डोके भणभणायला लागते व यांतून नैराश्य येते. अशी परिस्थिती सर्वत्र पहायला मिळाली,

आपण नुसताच  बसून वेळ वाया घालवतो आहे. या विचारांमुळे, बर्‍याच लोकांना नैराश्य व औदासिन्य आले. पण लक्षात घ्या की काहीही न करण्याची एक कला आहे. तीला समजून घेणे आवश्यक आहे.म्हणजे पहा मजा म्हणून, फन म्हणून काहीतरी मनाला आवडेल ते करायचे, कामात व्यग्र नाही म्हणून निराश होऊ नका. ‘क्या बडा तो दम बडा', ही म्हण लक्षात घ्या. नैराश्य किंवा औदासिन्य हे काही आज नवं नाही. तरीही त्या रोगाची लक्षणे जाणून घ्यावीत. जीवनातील चढउतार सर्वांच्या परिचयाचे असतात. परिस्थितीनुसार, कधी आनंदित होणे, कधी दु:खी होणे, कधी चिंतित होणे स्वाभाविक होय. पण जगण्यांत स्वास्थ्य उरले नाही. स्वतःहून काही करण्याची इच्छाच नाही. जीवनांत रस उरला नाही असे सतत वाटू लागले आणि सर्वात महत्वाचे म्हणजे, ही भावना दीर्घ काळपर्यंत तशीच राहिली किंवा पुन्हा पुन्हा जाणवू लागली तर ते अधिक हानीकारक आहे, कोरोनाचा संसर्ग व प्रत्येक वेळचे लॉकडाऊन यामुळे झोप कमी किंवा खूपच जास्त येणे, मन एकाग्र न होणे, जी गोष्ट सहज करता येत असे,ती आत्ता जमेनाशी होणे, छोट्या, छोट्या गोष्टींचा राग येणे, स्वत:वर नियंत्रण ठेवता न येणे, अन्नावरची वासना एकदम उडणे, जगण्याचा कंटाळा येणे, शारीरिक पातळीवर थकवा व मानसिक पातळीवर गोंधळ उडणे, निर्णय घेणे अवघड होणे, असुरक्षित वाटणे, धडाडीने काही करावे अशी इच्छाच न होणे आदी लक्षणे ही केवळ भीतीमुळे निर्माण झालेली समस्या आहे. एक प्रकारचा भयगंड समाजमनामध्ये मोठ्या प्रमाणात पसरू लागला. समाजाच्या संवर्धनाच्या दृष्टीने हे वाईट व घातकच आहे . हा भयगंड घालविण्यासाठी समुपदेशनाची मोठी गरज आहे. त्यासाठी प्रयत्न होणे गरजेचे आहे. सरकारतर्फे अशा समुपदेशनासाठी काही योजना आखल्या पाहिजेत, शिवाय समाजातील जाणत्या नागरिकांनी एकमेकांना आधार दिला पाहिजे.मानसिक स्वास्थ्यासाठी जवळच्या माणसाचा आधार आणि समुपदेशन यांची मुख्यतः गरज असते.

- सुनीलकुमार सरनाईक

भ्रमणध्वनी - 9420351352

(लेखक भारत सरकारतर्फे स्वामी विवेकानंद राष्ट्रीय पुरस्काराने तसेच आचार्य बाळशास्त्री जांभेकर दर्पण पत्रकार पुरस्काराने सन्मानित आहेत.)



आदर्श जगात पत्रकारिता हा अविश्वसनीय सचोटीचा व्यवसाय आहे आणि पत्रकार हे जगातील सर्वात निपुण आणि कुशल लोकांपैकी एक असतात. सत्याच्या शोधात जीवन, शरीर, कुटुंब आणि अगदी विवेकबुद्धीलाही पणाला लावणाऱ्या पत्रकारांच्या सततच्या कार्याचा आपल्या सर्वांना फायदा झाला आहे. सध्या जग मात्र बदललं आहे आणि अनेकदा पत्रकारितेच्या नावाखाली जे काही मिरवलं जातं, ते म्हणजे विशिष्ट समाजघटकांविरुद्ध कट्टरता आणि तिरस्काराचं उघड प्रदर्शन करणारा धंदा होय. बरीच शाई, असंख्य चित्रपटांची रिळं आणि कठोर स्वरांनी भरलेल्या बातम्यांच्या उन्मादी मंथनानं मुस्लिमांना एकपात्री म्हणून निश्चित केलंय. मुस्लिमांची तथाकथित विकृत भूमिका चमकत राहावी यासाठी लेखकांचा कुटीरोद्योग मध्यरात्री जळत राहतो. मुस्लिम म्हणजे काय, इस्लाम काय आहे, हे समजून घेण्याआधीच सदोष प्रतिमेत सतत फेरफार केला जातो आणि त्याद्वारे मुस्लिमांच्या अस्मितेवर हल्ला चढवला जातो, एका चौकटीत न बसण्याइतके ते वैविध्यपूर्ण असते. अनेक प्रामाणिक माध्यमांनीही आपली प्रतिष्ठा पणाला लावली आहे. जगभरातील बहुतेक हिंसाचाराचा संबंध कोणत्या ना कोणत्या प्रकारे इस्लामी विचारसरणीशी किंवा एखाद्या मुस्लिम गटाशी जोडण्यासाठी अर्थपूर्ण खेळांचे शस्त्रागार आणि ज्वालाग्राही वाक्प्रचार यांचा वापर करण्यात प्रसारमाध्यमे उल्लेखनीय सुसंगतता दाखवताना आढळून येतात. मुस्लिमांना भेडसावणाऱ्या मुद्द्यांवरील गुंतागुंतीच्या चर्चेला मूळ कारणे तपासण्याऐवजी घोषणाबाजी आणि द्वेषपूर्ण भाषणांच्या कथानकांव्दारे निर्माण होणाऱ्या अनेक मुद्द्यांना मर्यादित ठेवणे माध्यमांना अधिक सोपे जाते. मुख्य प्रवाहातील मुस्लिम विद्वान, शिक्षणतज्ज्ञ आणि कार्यकर्त्यांच्या विचारांकडे दुर्लक्ष करून मुस्लिमांच्या अत्यंत टोकाच्या आणि पूर्वग्रहदूषित टीकाकारांना पाठिंबा देणे अजूनही सोपे होते. विशिष्ट समाजाविरूद्ध गरळ ओकणाऱ्याना हुशारीनं आणि अजाणतेपणी बळ देऊन प्रसारमाध्यमे त्यांचा प्रभाव अधिक प्रगल्भ करतात. सांप्रदायिकदृष्ट्या ज्वलनशील काहीतरी बोलणाऱ्यांनाच मीडियाद्वारे ऑक्सिजन पुरवला जातो आणि अशा वातावरणात शांततावाद्यांच्या आणि अगदी नियंत्रित घटकांच्या प्रयत्नांचेही मोठं नुकसान होते. दुर्दैवानं, मुस्लिमांबद्दलच्या जुन्या बुरसटलेल्या मुद्द्यांचं केवळ पुनरुज्जीवन करून पत्रकारिता आपली मूलभूत भूमिका पार पाडण्यात अपयशी ठरते. सत्य त्याहीपेक्षा कितीतरी पटीनं अधिक गुंतागुंतीचं आहे आणि प्रत्येक दिवशी इतक्या मुसलमानांना सोबत घेऊन जगावे लागते, हे धोकादायक वास्तव निर्माण करण्यात संपूर्ण जगाची थेट भूमिका आहे. पुष्कळदा मथळे सनसनाटी किंवा विकृत असतात आणि वृत्तांकन हे अनेकदा खोलवर वर्णद्वेषी असते. याचा परिणाम थेट मुस्लिमांच्या जीवनावर होतो. प्रसारमाध्यमांमध्ये मुस्लिमांविषयीच्या नकारात्मक बातम्यांचे सादरीकरण हेदेखील निःसंशयपणे या वस्तुस्थितीमुळे होते की, पत्रकारांना सामान्यत: संबंधित गटांना कव्हर करण्यासाठी आवश्यक असलेले विशिष्ट ज्ञान नसते. या माहितीच्या अभावाचा मोठा परिणाम जेव्हा बातमी किंवा लेख तयार केला जातो तेव्हा लक्षात येतो. या कमतरतेमुळे रिपोर्टरने बऱ्याचदा या विषयावरील सर्वात योग्य तज्ज्ञांचा न घेतलेला सल्ला आणि गोळा केलेल्या हानिकारक व चुकीच्या माहितीमुळे त्याचे गंभीर विश्लेषण वाचकाला गोंधळात टाकते. यावर तोडगा काढणे कठीण नाही आणि त्यासाठी प्रसारमाध्यमे आणि मुस्लिम समुदाय यांच्यात अधिक अर्थपूर्ण संबंध असणे आवश्यक आहे. माध्यमांना असे सामाजिक बांधिलकी, राष्ट्रीय ऐक्य जपणारे सर्वसमावेशक गट शोधावे लागतील. इस्लामच्या विकृत प्रतिमा काही अंशी बिगर-मुस्लिमांमध्ये इस्लामचे आकलन न झाल्यामुळे आणि काही अंशी मुस्लिम स्वत: समजावून सांगण्यात अपयशी ठरल्यामुळे निर्माण झाल्या आहेत. द्वेष द्वेषाला खतपाणी घालतो, त्याप्रमाणे बिगर-मुस्लिम आपल्या अज्ञानामुळे इस्लामबाबत गैरसमज करून घेतात आणि त्याबदल्यात त्यांना त्याची भीती वाटते. अशा प्रकारे, कल्पनारम्यता, अनुमान आणि रूढीवादी गोष्टी प्रसारमाध्यमांद्वारे सत्य आणि वास्तवाची जागा घेतात. त्याचप्रमाणे मुसलमानांचेही गैरसमज आहेत. ते आपल्या समाजात बचावात्मक पवित्रा निर्माण करून मुस्लिमेतरांच्या द्वेषाला आणि भीतीला प्रतिसाद देतात आणि कधीकधी आक्रमक वक्तृत्वावर आधारित प्रतिकूल वातावरण निर्माण करतात. या धगधगीत आणि गैरसमजात सहिष्णुतेचे आवाज विरून जातात. हिजाब, हलाल, बुलडोझर आणि भोंग्यांचे विकृत राजकारण करणाऱ्यांच्या मागे धावून मुस्लिमांबद्दलच्या बातम्या चुकीच्या ठरतात आणि अनेकदा त्याच रूढींचा पुन्हा वापर होताना दिसतो. मुस्लिमांबद्दल ढिसाळ वृत्तांकन, पक्षपातीपणा किंवा हेतुपुरस्सर सनसनाटीचा प्रवाह सातत्याने दिसून येतो. मुस्लिमांबद्दलच्या एका विशिष्ट सूत्रात बसण्यासाठी ज्या प्रकारे कथा विकृत केल्या जातात - आणि एकदा या कल्पित गोष्टी मांडल्या गेल्यानंतर त्या उखडून टाकण्यात येणाऱ्या अडचणी - माध्यमांमध्ये दिसू शकतात. माध्यमांद्वारे दुरुस्त्या आणि दिलगिरी व्यक्त करणे सध्या अत्यंत दुर्मिळ बनले आहे. द गार्डियनचे संस्थापक-संपादक सी. पी. स्कॉट यांनी म्हटल्याप्रमाणे, "टिप्पणी मुक्त असते, पण वस्तुस्थिती पवित्र असते." अशा अराजकतेच्या वातावरणात शांततेचे आणि सहिष्णुतेचे आवाज लोप पावतात. सत्याचा विजय होऊ देण्यासाठी आपल्याला सर्व क्षेत्रांत विवेकबुद्धीची गरज आहे. जॉन पिल्जर यांनी 'हिडन अजेंडाज' या आपल्या पुस्तकात असा सल्ला दिला आहे : “पत्रकारांनी संदेशाच्या छुप्या कार्यक्रमपत्रिका आणि त्याभोवती असलेल्या मिथकांना समजून न घेता स्वत:कडे केवळ संदेशवाहक म्हणून पाहणे पुरेसे नाही.”

- शाहजहान मगदुम

कार्यकारी संपादक, 

मो.:८९७६५३३४०४


मुस्लिमांनी भ्रष्टाचारमुक्त, नैतिक, सत्यावर आधारित, विश्वासहार्य, गुन्हेगारीमुक्त राजकारण करावे. तसे करतांना मुख्य धारेतील राजकारण्यांकडून होणारा विरोध सहन करावा. त्यासाठी नुकसान सहन करावे, मात्र इस्लामी मुल्यांवर आधारित प्रेषित मुहम्मद सल्ल. यांनी सुचविलेले कल्याणकारी राजकारण नेटाने करावे. जेव्हा या राजकारणाचा लाभ मुस्लिमांबरोबर बहुसंख्य बांधवांना सुद्धा होईल तेव्हा ते मुस्लिम राजकारण्यांवर विश्वास ठेवून त्यांना निवडून देण्यासाठी मागे पुढे पाहणार नाहीत. तेव्हाच अल्पसंख्यांकाचे राजकारण यशस्वी होईल. कारण कुरआनने म्हटलेले आहे की, 

’’अनेकदा असे घडले आहे की एक लहानसा गट अल्लाहच्या आज्ञेने एका मोठ्या गटावर प्रभावी ठरला आहे, अल्लाह सहनशील लोकांचा सहाय्यक आहे.’’  ( सुरे बकरा क्र.2: आयत क्र. 249)


हर एक घर में दिया भी जले अनाज भी हो 

अगर न हो ऐसा तो एहतिजाज भी हो

रहेगी वादों में कबतलक असीर खुशहाली

हर एक बार कल क्यूं आज भी हो

रकार म्हणजे जनतेचे कल्याण करण्यासाठी स्थापन केली गेलेली एक सरकारी संस्था असते. माणूस जेव्हा आदी मानव अवस्थेत होता. तेव्हा, ’’ बळी ते कानपिळी’’ या न्यायाने व्यवस्था चालत असे. त्यानंतर टोळी व्यवस्थेचा उदय झाला. लोक कबिल्यामध्ये राहू लागले. यातही जो कबिला जास्त शक्तीशाली तेवढाच त्याचा फायदा, असे समीकरण सुरू झाले. सातव्या शतकात प्रेषित मुहम्मद सल्ल. यांनी मदिनामध्ये सर्वप्रथम ’मदिना कराराद्वारे’ सर्व समाजांना एकत्रित करून पहिले सरकार स्थापन केले. जागतिक स्तरावरील लोकशाहीचे हे पहिले मॉडेल होते. हे मॉडेल प्रेषित सल्ल. यांच्या काळात यशस्वी झाले. सरकार मार्फत खऱ्या अर्थाने लोकांचे कल्याण होऊ लागले. त्यांच्या पश्चात ’खिलाफत’ नावाने तीच लोकशाही व्यवस्था पुढे चालू राहिली. मात्र 30 वर्षानंतर ही खिलाफत व्यवस्था चार पवित्र खलिफानंतर लयाला गेली आणि ’मुलूकीयत’ म्हणजेच राजेशाहीचा उदय झाला. तो अनेक शतके चालला. या व्यवस्थेचा अंतिम पाडाव 1924 साली उस्मानिया खिलाफतच्या लयानंतर झाला. आजमितीला जगातील बहुतेक देशांमध्ये धर्मनिरपेक्ष लोकशाही ही उत्कृष्ट लोककल्याणकारी व्यवस्था मानली जाते. याच व्यवस्थेत अल्पसंख्यांकांचे कल्याण  होऊ शकते, असा दावा केला जातो. अलबर्ट कॉमस यांच्यामते, ’’लोकशाही म्हणजे बहुमताचे सरकार नव्हे तर अल्पसंख्यांकांच्या संरक्षणाला लोकशाही म्हणतात.’’ आपल्या देशात वेस्ट मिनिस्टर पद्धतीची लोकशाही प्रणाली आहे, ज्यामध्ये सामान्य बहुमताने लोकप्रतिनिधी निवडले जातात आणि निवडून आलेले प्रतिनिधी आपला एक नेता निवडतात. निवडलेला नेता आपले मंत्रिमंडळ तयार करतो आणि त्या मंत्रिमंडळाद्वारे जनकल्याण साध्य केले जाते, असा दावा केला जातो. पण प्रत्यक्षात काय स्थिती आहे? खरच लोकशाहीचे हे मॉडेल देशातील जनतेचे कल्याण करण्यासाठी समर्थ आहे काय? स्वातंत्र्याच्या 75 वर्षानंतर आपल्या देशात जनतेचे कल्याण झाले आहे काय? इत्यादी प्रश्नांचे उत्तर शोधण्याचा प्रयत्न केला असता दुर्दैवाने असे 

म्हणावे लागते की, संसदीय लोकशाहीच्या या मॉडेलमध्ये मुठभर लोकांचेच कल्याण झाले, बाकी जनतेला वाऱ्यांवर सोडले गेले. विशेषतः अल्पसंख्यांक, मागासवर्गीय आणि आदिवासी यांच्या कल्याणाचा तर या व्यवस्थेमध्ये फारसा विचारच केला गेला नाही. खालील आकडेवारीवरून हे सत्य वाचकांच्या लक्षात येईल. 

अल्पसंख्यांकांचे कल्याण?

खाली है सदाक़त से सियासत तो इसीसे

कमजोर का घर होता है गारत तो इसीसे

  लोकशाहीमध्ये सर्वात प्रभावशाली संस्था सरकार असते. या सरकारमध्ये देशातील सर्व समाज घटकांचे प्रतिनिधी त्यांच्या लोकसंख्येच्या प्रमाणात निवडून जाणे अपेक्षित असते. याबाबतीत अल्पसंख्यांकांची स्थिती खालीलप्रमाणे -  

1. भारतात दोन मुस्लिम बहुसंख्यांक केंद्रशासित प्रदेश आहेत. एक- काश्मीर, दूसरे लक्ष्यद्विप. जम्मू काश्मीरची स्थिती पाहता तेथे एकमेव, ’सदर-ए-रियासत’ होऊन गेले. त्यांचे नाव राजा करणसिंग होते. ते 1965 पर्यंत आपल्या पदावर विराजमान होते. त्यानंतर 2009 पर्यंत एकूण 10 राज्यपाल झाले. त्यापैकी एकही मुस्लिम नव्हता. 2019 पासून लेफ्टीनंट गव्हर्नर हे पद अस्तित्वात आले. आज पावेतो तीन लेफ्टनंट गव्हर्नर झाले. तीन पैकी एकही मुस्लिम नव्हता. यावरून ज्या प्रदेशामध्ये मुस्लिम बहुसंख्यांक आहे. तेथेही विविध सरकारांनी मुख्य प्रशासकीय स्थानावर मुस्लिम व्यक्तीला नेमलेले नव्हते हे स्पष्ट होते. लक्ष्यद्विपमध्ये एकूण 35 प्रशासक होऊन गेले. त्यापैकी फक्त एक व्यक्ती ज्यांचे नाव वजाहत हबीबुल्लाह होते. प्रशासक म्हणून नेमण्यात आले होते. यावरून विविध सरकारांच्या मानसिक स्थितीचा अंदाज येतो. 

देशात चार राज्य अशी आहेत की ज्या ठिकाणी अल्पसंख्यांकांची संख्या इतर राज्यांच्या तुलनेत जास्त आहे. त्या राज्यांमध्ये मुस्लिमांचे प्रतिनिधीत्व किती होते व आहे, याचा धांडोळा घेणे चुकीचे होणार नाही. आसाममध्ये 34.22 टक्के अल्पसंख्यांक असून, पश्चिम बंगालमध्ये 27.1 टक्के, तर केरळमध्ये 26.56 टक्के तर यु.पी.मध्ये 19.26 टक्के अल्पसंख्यांक राहतात. अखिल भारतीय स्तरावर मागील जनगणनेनुसार 14.5 टक्के अल्पसंख्यांक राहतात. यांच्या लोकसभेतील प्रतिनिधित्वाचा ग्राफ कसा खालावत चालला आहे, याचा अंदाज खालील आकडेवारीवरून येईल. 15 व्या लोकसभेत अल्पसंख्यांक खासदारांची संख्या 33 होती ती 16 व्या लोकसभेत 22 झाली आणि आता 17 वी लोकसभा सुरू असून, 27 खासदार मुस्लिम आहेत. स्पष्ट आहे मुस्लिमांच्या लोकसंख्येच्या तुलनेत लोकसभेमध्ये मुस्लिमांचे प्रतिनिधित्व संसदीय इतिहासात कधीच त्यांच्या लोकसंख्यांच्या प्रमाणात नव्हते. केवळ 1980 मध्ये 49 खासदार निवडून आले होते ते सुद्धा त्या काळातील लोकसंख्येच्या प्रमाणात नव्हते. 

ही झाली स्थिती लोकसभेची. मुस्लिम लोकसंख्या जास्त असलेल्या राज्यातील तीन विधानसभांची स्थिती काय आहे? हे आता पाहूया. आसामच्या चालू विधानसभेमध्ये 126 आमदार असून, लोकसंख्येच्या प्रमाणात मुस्लिम आमदारांची संख्या 43 असायला हवी होती, प्रत्यक्षात ती 31 आहे. पश्चिम बंगालमध्ये 292 आमदारांमध्ये मुस्लिम आमदार 79 असायला हवे होते, प्रत्यक्षात 42 आहेत. उत्तर प्रदेश विधानसभेत 403 आमदारांपैकी 78 मुस्लिम आमदार असायला हवे होते प्रत्यक्षात 34 आहेत. यावरून एक गोष्ट स्पष्ट होते की, आपल्या लोकशाहीमध्ये अल्पसंख्यांकांना पुरेसे प्रतिनिधित्व मिळत नाही. म्हणून त्यांच्या प्रश्नासंबंधी आवाजही उठवला जात नाही. त्यातही निवडून आणलेले आमदार आणि खासदार हे वेगवेगळ्या राजकीय पक्षातील असतात. त्यामुळे पक्षशिस्तीला बांधिल असतात. ते जरी मुस्लिम असले तरी मुस्लिम समाजाचे प्रश्न लोकसभेत किंवा विधानसभेत उचलण्याची त्यांना मुभा नसते. म्हणून त्यांच्या निवडीनंतरही मुस्लिमांच्या प्रश्नाला प्रतिनिधी गृहामध्ये वाचा फोडली जात नाही, हे वास्तव आहे. 

या मानसिकतेचे कारण

धर्म में लिप्टी वतनपरस्ती क्या-क्या स्वांग रचाएगी

मसली कलियाँ झुलसा गुलशन जर्द फिजा दिखलाएगी

ये मत भूलो अगली नस्लें रौशन शोला होती हैं

आग कुरेदोगे चिंगारी दामन तक तो आएगी

या मानसिकतेमागचे कारण मुळात भारतीय समाजाच्या मानसिकतेमध्ये आहे. शेकडो वर्षापर्यंत वर्णव्यवस्थेच्या आधीन राहिलेला हा समाज आहे. ही गोष्ट अल्पसंख्यांकांनी लक्षात घेतल्याशिवाय त्यावर आपल्याला तोडगा काढता येणार नाही. वर्णव्यवस्थेमधील उच्च जाती समुहातील लोक शेकडो वर्षांपासून सामाजिक आणि आर्थिक लाभ उचलत आलेले आहेत. ते लाभ त्यांना सहजासहजी सोडावेसे वाटत नाहीत. शिवाय, 1923 साली वि.दा. सावरकर यांनी ’हिंदुत्व’ हा ग्रंथ लिहून त्यात ’पितृभू’ आणि ’पुण्यभू’चा सिद्धांत मांडला. तो ही उच्चवर्णीय हिंदू समाजाच्या मनामध्ये खोलपर्यंत रूजलेला आहे. मुस्लिम आणि ख्रिश्चन यांना त्यांची पुण्य भूमी भारताबाहेर असल्यामुळे त्यांची निष्ठा निर्विवादपणे भारतावर राहणार नाही, असा सिद्धांत त्यांनी मांडला होता. वास्तविक पाहता 21 व्या शतकामध्ये हा सिद्धांत पूर्णपणे कालबाह्य झालेला आहे, हे उच्चवर्णीयांच्या आजही पुरेसे लक्षात आलेले नाही. हा सिद्धांत कालबाह्य झाला, ही गोष्ट भारतीय नागरिकांनी पाश्चिमात्य देशात घेतलेल्या गगनभरारीवरून सहज लक्षात येते. अमेरिका आणि युरोपच्या अनेक देशांमध्ये महत्वाच्या पदावर भारतीयांना निवडले गेलेले आहे. अनेक भारतीय वंशाचे लोक अमेरिकेमध्ये उच्च पदावर तैनात आहेत. ज्यात न्यायालयात न्यायाधीश, प्रांतांचे राज्यपाल म्हणून सुद्धा भारतीयांची निवड झालेली आहे. सध्या तर भारतीय वंशाची तामिळनाडूमधील पार्श्वभूमी असलेली एक महिला कमला हॅरिस ही साक्षात अमेरिकेची उपाध्यक्ष आहे. ब्रिटनमध्ये गृहमंत्री सारख्या पदावर भारतीय वंशाच्या प्रिती पटेल या विराजमान आहेत. या लोकांनी त्या देशाशी एकनिष्ठ राहून आपापले कर्तव्य यशस्वीपणे पार पाडलेले आहे आणि पार पाडत आहेत. जेव्हा ब्रिटन आणि अमेरिकेमध्ये भारतीय लोकांच्या निष्ठेवर संशय घेतला जात नाही तेव्हा भारतात जन्माला आलेल्या आणि आपले अस्सल भारतीयत्व पावलो पावली सिद्ध केलेल्या मुस्लिम समाजाच्या राष्ट्रनिष्ठेवर शंका घेणे हा किती मोठा अन्याय आहे, याची जाणीव वर्णव्यवस्थेच्या लाभधारकांना नाही आणि ही जाणीव करून देण्याचे पुरेसे प्रयत्न मुस्लिमांनीही केेलेले नाहीत, असे दुर्दैवाने म्हणावे लागेल. आज जागतिकीकरणामुळे माणसं असोत की संस्था, या अतियश व्यावसायिक झालेल्या आहेत. ते आपल्या आर्थिक लाभासाठी आपल्या निष्ठा कोणासाठीही वाहतात. याचे ताजे उदाहरण प्रशांत किशोर यांचे आहे. त्यांनी भाजपाला केंद्रात आणण्यासाठी पैशाच्या मोबदल्यात आपली सेवा दिली त्यानंतर बिहारमध्ये जेडीयूला सत्तेमध्ये आणण्यासाठी आपली सेवा दिली, आता ते तेलंगनामध्ये टीआरएसला पुन्हा सत्तेत आणण्यासाठी सेवा देत आहेत. म्हणून असे मुळीच म्हणता येत नाही की प्रशांत किशोर हे आमुक एका पक्षाशी एकनिष्ठ नाहीत. अशीच अनेक उदाहरणं विदेशामधील भारतीयांची जी वर दिलेली आहेत, त्यांच्यावर हा आरोप लावता येत नाही की ते भारताशी एकनिष्ठ नाहीत. मुळात ते ज्या देशात राहतात, जिथले लाभ घेतात, त्याच ठिकाणी त्यांनी एकनिष्ठ रहावे, अशी अपेक्षा करणे चुकीचे नाही. म्हणून भारतीय मुस्लिमांची पुण्यभूमी मक्का आणि मदिना जरी असली तरी भारतीय मुस्लिम भारताशी एकनिष्ठ राहणार नाही, हा जो सावरकरांचा सिद्धांत आहे तो अतिशय चुकीचा आहे, हे पुन्हा- पुन्हा सिद्ध झालेले आहे. असे असूनसुद्धा उच्चवर्णीय जाती समुहाच्या मनातील संकीर्णता आजपर्यंत लोपपावलेली नाही. मग ही संकीर्णता लोपपावावी आणि मुस्लिमांना सुद्धा या राष्ट्राच्या मुख्य धारेत समाविष्ट करून घेण्यासाठी काय करावे लागेल, याचा विचार शेवटी करणे क्रमप्राप्त आहे. 

उपाय

जलाले पादशाही हो के जम्हुरी तमाशा हो

जुदा हो दीं सियासत से तो रहेजाती है चंगेजी

भारतात सरकार स्थापनेची प्रक्रिया ही राजकारणातून जाते आणि भारतीय राजकारण पश्चिमेच्या दुर्गंधीयुक्त गटारीतून घेण्यात आलेले आहे. ज्यामध्ये विरोधकाला विरोधक न समजता शत्रू समजले जाते. मूठभर लोकांना शासकीय योजनांच्या माध्यमातून भरपूर श्रीमंत केले जाते आणि निवडणुकीमध्ये त्यांच्यामधून पार्टी फंडाच्या नावाखाली अब्जावधी रूपये गोळा करून निवडणुका जिंकल्या जातात. निवडूण आल्यावर परत त्याच औद्योगिक घराण्यांना आणि आपल्या समविचारी गटाला पुन्हा लाभ पोहोचवला जातो आणि हे विषारी वर्तुळ वर्षानुवर्षे असेच चालत राहते. यावर उपाय एकच तो म्हणजे भारतीय राजकारणामध्ये जी गोष्ट नाही ती गोष्ट त्याला मुस्लिमांनी द्यावी. उदा. भारतीय राजकारणात भ्रष्टाचार, अनैतिकता, खोटारडेपणा, विश्वासघातकीपणा, गुन्हेगारी, स्त्रीयांचे शोषण मुबलक प्रमाणात आहे. मुस्लिमांनी भ्रष्टाचारमुक्त, नैतिक, सत्यावर आधारित, विश्वासहार्य, गुन्हेगारीमुक्त राजकारण करावे. तसे करतांना मुख्य धारेतील राजकारण्यांकडून होणारा विरोध सहन करावा. त्यासाठी नुकसान सहन करावे, मात्र इस्लामी मुल्यांवर आधारित प्रेषित मुहम्मद सल्ल. यांनी सुचविलेले कल्याणकारी राजकारण नेटाने करावे. जेव्हा या मुल्याधारित राजकारणाचा लाभ बहुसंख्य बांधवांना सुद्धा होईल तेव्हा ते मुस्लिम राजकारण्यांवर विश्वास ठेवून त्यांना निवडून देण्यासाठी मागे पुढे पाहणार नाहीत. तेव्हाच मुस्लिम समाज भारतीय राजकारणात यशस्वी होईल. कारण कुरआनने म्हटलेले आहे की, ’’अनेकदा असे घडले आहे की एक लहानसा गट अल्लाहच्या आज्ञेने एका मोठ्या गटावर प्रभावी ठरला आहे, अल्लाह सहनशील लोकांचा सहाय्यक आहे.’’  (सुरे बकरा क्र.2: आयत क्र. 249) अडचण अशी आहे आज मुस्लिम राजकारणीही तेवढेच भ्रष्ट, अनैतिक, गुन्हेगारीमध्ये लिप्त, विश्वासघातकी आहे जेवढे की अन्य. अशा मुस्लिम राजकारणाला बाजूला सारून चारित्र्यवान मुस्लिम लोक जोपर्यंत राजकारणात येणार नाहीत तोपर्यंत ही स्थिती बदलणार नाही. या संदर्भात जमाअते इस्लामीचे संस्थापक सय्यद अबुल आला मौदूदी यांनी मोठे मार्मिक भाष्य केलेले आहे ते म्हणतात, ’’इस्लाम को सबसे बड़ा नुकसान इस पॉलिसी से हुआ के मुसलमानों के नेतृत्व और मार्गदर्शन से अहले दीन (धार्मिक लोग) बेदखल हो गये. और शिक्षा, संस्कृति, अर्थव्यवस्था और राजनीति के सभी मामलों में मुसलमानों का मार्गदर्शन करना और उनका पालन कराना उनका काम बन गया जो इस्लाम को बिल्कुल भी नहीं जानते.  उन्होंने अपनी सारी शिक्षा पश्चिम से प्राप्त की है. उनका जीवन पश्चिमी आर्थिक व्यवस्था पर आधारित है. उनकी नैतिकता पश्चिमी सिद्धांतों पर बनी है. उन्होंने राजनीति के सभी सिद्धांत, हेरफेर और जोडतोड पश्चिम से सीखे हैं. इस चश्मा-ए-ज़लालत (गंदी नाली) से जो मार्गदर्शन उन्होंने पाया उसी पर सारी क़ौम को चलायला.’’ (संदर्भ : इस्लामी निज़ाम-ए-ज़िदगी और उसके बुनियादी तसव्वुरात पेज नं 281). शेवटी दुआ करतो की, अल्लाहने ईमानधारकांना मुल्याधारित राजकारण करण्याची समज व शक्ती द्यावी, आमीन. 



सत्याचा उच्चार करणं, उच्चरवाने सत्याचा उद्घोष करणं ही लेखकाची भूमिका असते, धर्मही असतो, कर्तव्यदेखील असतं. तो बोलेल, कदाचित उद्या. आणि सत्य बोलण्याचा धर्म स्वीकारणारे आरसेदेखील तडजोड न करता सत्यच सांगत आहेत.

-भारत सासणे, संमेलनाध्यक्ष. (भाग-2)


आजच्या मराठी साहित्याला सर्वसामान्य माणसाच्या जगण्याबाबत काहीएक करुणा वाटते काय, हा जुनाच प्रश्न आहे. या प्रश्नाला अजूनही नकारार्थी उत्तर द्यावं लागतं. उर्दूमधल्या ‘सआदत हसन मंटो’ने अनेक वर्षांपूर्वीच उर्दू कथेला विलक्षण उंचीवर नेऊन उर्दू कथेला मानवी चेहरा दिला. वेश्या, हमाल, डोअरकीपर्स, टांगेवाले, रस्त्यावर अंगमेहनतीची कामं करून जगणारे, अशांच्या जीवन व्यवहाराबाबत विलक्षण करुणा व आस्था मंटोंच्या कथांमधून प्रकट झाली. मराठी कथेला अद्यापही एखादा मंटो मिळालेला नाही.

साहित्यांतर्गत काही भाषेचे प्रश्न आहेत, त्यांचा विचार केला पाहिजे. कपडयावरून माणसं ओळखण्याबाबत वरिष्ठ पातळीवरून चर्चा केली जात असली तरी भाषेवरून माणसांची ओळख पटवण्याचा खेळ जुन्या संहितेमध्ये आढळतो. अभिजन कोण तर अभिजात भाषा बोलतात ते, आणि अभिजात भाषा कोणती तर अभिजन बोलतात ती, असा उपहास पाणिनीच्या सूत्रपाठात नोंदविला आहेच. विद्वानांनी निवाडा दिला नसला तरी  ‘संस्कृत ही सर्व भाषांची जननी आहे’ असा निवाडा राजकीय पक्षाचे पदाधिकारी देतात तेव्हा साहित्याला चिंता वाटली पाहिजे. भाषेवरून माणसांची ओळख कशी करणार? पाली इत्यादी प्राचीन भाषांचं काय करणार? उर्दू ही मुसलमानांची भाषा नसून ती भारतीय भाषा आहे हे कोण सांगणार?

संविधानाला अभिप्रेत असलेला भारत घडवला जातो आहे किंवा नाही याबाबत मराठी साहित्य बोलताना आढळत नाही. आता तर संविधानच बदलण्याची भाषा सुरू आहे. मराठी साहित्यांतर्गत या घटनेचे पडसाद बहुधा पडलेले नाहीत.

खरं आणि खोटं लेखकाला ‘आंदोलन-जीवी बुद्धिवाद्यां’कडून एक गुप्त वार्ता समजली आहे आणि त्याची छाती धडधडायला लागली आहे. त्याने ऐकलं आहे की, ‘ ढर्हीेीसहींहश श्रेेज्ञळपस सश्ररीी’ या पुस्तकाला राष्ट्रीय ग्रंथ म्हणून मान्यता देण्याचं चाललं आहे. लेखक बुचकळयात पडतो आहे आणि या मागचं कारण बुद्धिवाद्याला विचारतो आहे. बुद्धिवादी दबल्या आवाजात सांगतो की, चार्ल्स लुटविज् याने ‘लेविज् कॅरॉल’ या नावाने सन 1871 मध्ये ही कादंबरी लिहिली. लेखकाला ते थोडं माहीत असतं. तो म्हणतो की, ही तर बालांसाठी लिहिलेली कादंबरी आहे. दबल्या आवाजात पुन्हा उत्तर मिळतं की, नाहीतरी सध्या समाज बालबुद्धी होत चाललेला आहे. या कादंबरीतली अ‍ॅलिस नावाची बालनायिका आरशाच्या आतमध्ये प्रवेश करते. आरशाचं जग उलटं असतं. जे डावे ते उजवे दिसतात, जे उजवे ते डावे दिसतात. आंदोलनकारी राष्ट्रद्रोही दिसतात. सत्याचं असत्य होतं.

असत्याचं सत्य होतं. भ्रमाला वास्तव मानलं जातं. वास्तवाला स्वप्न मानलं जातं. जे काही दाखवलं जातं आहे ते खरं, असं मानणाऱ्या आणि संमोहित झालेल्या जनतेसाठी हाच ग्रंथ ‘राष्ट्रीय ग्रंथ’! बुद्धिवादी असं सांगतो की, या कादंबरीचं सार ‘झश्ररूुळींहींहशीशश्ररींळेपीहळि लशीुंशशपीोशींहळपस रपव पेींहळपस’ तसंच ‘णपीशरश्रुेीश्रवेष ळश्रश्रेसळलरश्र लशहर्रींर्ळेीी’ असं आहे. म्हणजेच फॅन्टसीच्या जागी वास्तव आणि वास्तवाच्या जागी फॅन्टसी. त्यातून सामान्य जनतेच्या मनाशी केलेला, जनतेच्या बुद्धीशी केलेला हा खेळच. ते ऐकून लेखक आणखीनच खचून जातो आहे. हताश होतो आहे. स्वत:शीच, कुजबुजत्या स्वरात म्हणतो आहे, ‘म्हणजे ही भ्रमयुगाची सुरुवात तर नाही?’

लेखक पाहतो लेखक बघतो आहे. समजून घेतो आहे. त्याला जाणवतं आहे. तो सहकंपित होतो आहे. भोवताल त्याला अस्वस्थ करतं आहे. लेखक चिंता वाहतो. तो सामान्य माणसाच्या एकूण फसवणुकीकडे पाहतो. बुद्धिवाद्यांची आणि बुद्धिजीवींची आणि परिणामत: बुद्धिवादाची होणारी टिंगल लेखक पाहतो आहे. ‘हार्वर्ड युनिव्हर्सिटी’ आणि ‘हार्डवर्क’ यावर केलेली निर्बुद्ध कोटीदेखील त्यांनी ऐकली-पाहिली आहे. सरस्वतीचा अपमान आणि लक्ष्मीचं पूजन तो पाहतो आहे. पैसे मोजून मोजून हाताला घट्टे पडतात आणि त्यामुळे हळुवार स्पर्श समजेनासा होतो, तसं काहीसं तुमचं, माझं, समाजाचं आणि राज्यकर्त्यांचं झालं आहे का, असं लेखक स्वत:ला विचारतो आहे. हताश बुद्धिवाद्यांची स्थलांतरं आणि त्यांचं मौनात जाणं तो पाहतो आहे.

एक देश, एक भाषा, एक पुस्तक, एक संस्कृती असं काहीसं कोणीतरी म्हणतं आहे. लेखकाला यात ‘मेथड इन मॅडनेस’चा वास येतो आहे. पण हा केवळ मॅडनेस नाहीए. विचारपूर्वक केलेलं चिथावणीखोर विधानदेखील आहे. मुस्लीम आणि ख्रिश्चन संस्कृती अस्तित्वात नाही, ते धर्मही नाहीत, असलेच तर ‘पंथ’ आहेत असंही हा कोणीतरी म्हणतो आहे. ऐकून चकित होणारे लोक संस्कृतीची व्याख्या वगैरे शोधू लागले आहेत.

लेखक व्याख्या इत्यादीच्या घोटाळयात पडत नाही. त्याला बगलेमधली लपवलेली सुरी नेमकी दिसते आहे. लेखक बुचकळयात पडून समाजाकडे पाहतो आहे. समाजात विभाजनवादी निर्थक, पण अनर्थकारी, उत्तेजना वाढवणारा खेळ मांडला जातोय. आता, त्या पाठोपाठ कुठल्याशा सिनेमाचं समर्थनसुद्धा करण्यात येतं आहे. आता त्यामुळे, सिनेमाही ‘तुमचा’ आणि ‘आमचा’ झाला. कला विभाजित झाली. उपद्रव आणि उपद्रव. उन्माद आणि उन्माद.

जनतेच्या भोळया मनाशी चालवलेला हा खेळ लेखक पाहतो आहे. माणसांचं विभाजन होताना पाहतो आहे आणि विद्वेषाचं गणितही मांडलेलं पाहतो आहे. कोणीतरी म्हणतं आहे की, स्वातंत्र्य भिकेत मिळालंय. भिकेत मिळालं? म्हणजे स्वातंत्र्यसेनानी काय भीक मागत होते? पण निर्बुद्ध लोकांकडून स्वातंत्र्याचा अपमान होतो आहे हे आपण उघडया डोळयाने पाहतो आहोत. काही कथित साधू मुसलमानांचं शिरकाण करायचं म्हणतायत. ते असंही म्हणतायत की भारतीय संविधानावर विश्वास ठेवणाऱ्यांचा आणि त्यांच्या मुलांचाही मृत्यू होणार आहे. असा हास्यास्पद शाप देणारे हे साधू आहेत?

लेखक एकदा गावी गेला होता. एका बडया घराच्या अंगणात बांधलेली कुत्री त्याच्यावर अकारण भुंकू लागली. लेखकाने घरमालकाकडे तक्रार केली. त्याला म्हटलं की, तुमचे कुत्रे आमच्यावर भुंकत आहेत. घराचा मालक म्हणाला, आम्ही काही त्या कुत्र्यांना भुंकायला सांगितलेलं नाही. लेखक म्हणाला, पण तुम्ही त्यांना भुंकू नका असंदेखील सांगितलेलं नाही.

लेखक पाहतो की, सरस्वतीचे उपासक दु:खी होतायत आणि लक्ष्मीची उद्धट उपासना चाललीय. अपवाद वगळता सर्वत्र शांतता आहे. सर्वत्र दडे बसवणारी शांतता. कोणीच बोलत नाही. कोणीच हरकत घेत नाही. सर्वत्र आणि सर्वत्र ‘चतुर मौन’ पसरलेलं आहे. या मौनात स्वार्थदेखील आहे. तुच्छतादेखील आहे. हिशेब आणि व्यवहारदेखील आहे. सामान्य जनतेच्या दु:खाला चिरडणंदेखील आहे. भीती आणि दहशतदेखील आहे. प्रलोभनंदेखील आहेत. विनाशदेखील आहे.

लेखकाने असं ऐकलं आहे की, कवी शंकर वैद्यांच्या कवितेतल्या पुस्तकांनी कपाटामध्येच आत्महत्या केल्या आहेत. उरलेल्या पुस्तकांना दिनांक 23 एप्रिलच्या जागतिक पुस्तकदिनाच्या दिवशी आत्महत्या करायच्यात म्हणे! त्याने असंही ऐकलं आहे की, याच कपाटात भारतीय संविधानानेदेखील आत्महत्येचा प्रयत्न केलेला आहे. लेखक ऐकतो, लेखक पाहतो, लेखक चिंतित होतो. क्वचित कोणी बोलतं आहे, नाही असं नाही.

काही कवी बोलतायत. अशोक बागवे नावाचा कवी ‘मौनाचा नि:शब्द कोलाहल’ ऐकतो आहे. तो म्हणतो,‘‘मौनाचा नि:शब्द कोलाहल नंग्या तलवारी परजत निघून गेलेला थेट रक्ताच्या पल्याड’’ आणि पुढे हा कवी सद्य परिस्थितीबद्दल बोलताना लिहितो,‘‘आकाश ठणकतंय धरती सुन्न भरवसा उडून गेलाय एकमेकांवरचा.. ’’

भरवसा उडून गेलाय? माणसाचा माणसांवरचा? राज्यांचा केंद्रावरचा? केंद्राचा राज्यांवरचा? मित्राचा मित्रांवरचा? समाजाचा समाजांवरचा? म्हणजे मग जगण्याचा आधार तरी काय आहे, लेखकाचा प्रश्न स्वत:ला.

तिकडे, परकीय नसलेला पण परकीय प्रदेशात राहिलेला एक कवी आश्वासनपूर्ततेची वाट पाहतो आहे. तो म्हणतो की, नियतीशी करार करून स्वातंत्र्य मिळालं. मग विधिच्या विधानात लिहिल्याप्रमाणे आश्वासनपूर्ती तर झालीच पाहिजे ना? जगण्याचे अधिकार तुम्हालाही आहेत मलाही आहेत. एक दिवस या दु:स्वप्नाचा अंत होईल आणि जनताजनार्दनाचं राज्य येईल-‘और राज करेगी ख़ुल्क-ए-ख़ुदा’ असं स्वप्नं तो कवी पाहतो आहे. ख़ुल्क-ए-ख़ुदा म्हणजे जनताजनार्दन-आम जनता. लेखक त्यामुळे आशावादी आहे. 

समाजदेखील आशावादी असतो. ‘इडापिडा टळो आणि बळीचं राज्य येवो’ असा उद्घोष समाजाने पूर्वीच केलेला आहे. कालपर्यंत लेखक ऐकत होता. आज लेखक हे सगळे पाहतो आहे. उद्या कदाचित तो बोलेल. पण मग त्याने बोललं पाहिजे. त्याने बोललंच पाहिजे. तो न बोलला तर प्रमाद होईल. तो न बोलला तर तो ‘चतुर मौनाचा’ बळी ठरेल. लेखक आशावादी आहे. लेखक सत्याग्राही आहे, तो सत्यान्वेषी आहे. तो सत्याभिलाषी आहे.

सत्याचा उच्चार करणं, उच्चरवाने सत्याचा उद्घोष करणं ही लेखकाची भूमिका असते, धर्मही असतो, कर्तव्यदेखील असतं. तो बोलेल, कदाचित उद्या. आणि सत्य बोलण्याचा धर्म स्वीकारणारे आरसेदेखील तडजोड न करता सत्यच सांगत आहेत. आणि म्हणून इथे लेखकाला जोतिबा फुले यांची कविता आठवते आहे. जोतिबांनी सत्याचा उद्घोष केला आहे. सत्य सर्व धर्माचे माहेर आहे, सत्य सुखाचा आधार आहे, त्याव्यतिरिक्त सर्वत्र अंधकार आहे आणि सत्याचं बळ पाहून बहुरूपी भयभीत होत आहेत, असं जोतिराव फुले म्हणतायत. राहूचे छद्मरूपी उपासक सत्याच्या प्रकाशामुळे भयभीत होतील अशी आशा त्यामुळे लेखकाला वाटते. लेखक असं बरंच काही आठवतो आहे.

आणि हो.. करोनाने आपल्याला सोशल डिस्टिन्सग शिकवलं. म्हणजे माणसाने माणसापासून दूर जाणं. ते आपण करीत राहिलो. करोनाने आपल्याला हात धुवायला शिकवलं. पण ज्यांच्या हाताला रक्त लागलं आहे, किंवा पापाचा स्पर्श झाला आहे ती मंडळी शेक्सपिअरच्या त्या नाटकातल्याप्रमाणे ‘वॉश माय हँड्स’ असं म्हणतदेखील नाहीएत. - लेखक हे सगळं पाहतो आहे. सगळं आठवतो आहे. पण हे आठवलेलं त्याने सांगितलं मात्र पाहिजे. सत्यवदन हा लेखकाचा धर्म. निर्भयता हा त्याचा धर्म. त्या धर्माला तो जागला पाहिजे. सर्जनबळाचं विस्मरण त्याला, आणि समाजाला परवडणार नाही.

तेव्हा, लेखकाची भूमिका काय असते, तुमची भूमिका काय आहे असे प्रश्न तुम्ही मला विचारता म्हणून तुम्हाला मी हे विस्ताराने सांगितलं. तुमच्या आणि माझ्या मनात-मेंदूत दडलेला सामान्य माणूस निर्भयतेने जगायला लागेल तेव्हा ‘अच्छे दिवस’ येतील, असा मला विश्वास वाटतो. लेखकाने आशावादी असणं त्याला क्रमप्राप्त आहे आणि त्याला दुसरा कोणता तरणोपायदेखील नाही. आशावादी असणं ही त्याची अपरिहार्यतादेखील आहे. आशावादी असणं याव्यतिरिक्त तो दुसरं काय करू शकतो? 

(क्रमशः )


statcounter

MKRdezign

Contact Form

Name

Email *

Message *

Powered by Blogger.
Javascript DisablePlease Enable Javascript To See All Widget